Archives: Forum

Forums

मैदान नव्हते, Gym नव्हते… मग शरीर घडत कसे होते?

आज एखाद्या खेळाडूच्या training ची कल्पना केली तर आपल्या डोळ्यासमोर gym, weights, synthetic track, fitness equipment, sports-science laboratory, physiotherapist आणि specialised coach अशी संपूर्ण व्यवस्था उभी राहते. पण सतराव्या शतकातील महाराष्ट्रात आजच्या अर्थाने अशी आधुनिक sports infrastructure व्यवस्था अस्तित्वात नव्हती. याचा अर्थ त्या काळात शारीरिक तयारी नव्हती असा अजिबात होत नाही. उलट उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत एक वेगळे चित्र दाखवतात—शारीरिक कौशल्य, युद्धकला, व्यायाम, शिस्त आणि प्रत्यक्ष परिस्थितीत हालचाल करण्याची क्षमता ही प्रशिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग होती. मात्र याला आधुनिक “sports training” असे थेट नाव देणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. त्या काळातील प्राथमिक संदर्भ प्रामुख्याने युद्ध, राज्यकारभार आणि लष्करी तयारीचे होते.

यासाठी एक महत्त्वाचा लिखित संदर्भ म्हणजे आज्ञापत्र. रामचंद्रपंत अमात्यांनी लिहिलेल्या या ग्रंथाची रचना 1715 मध्ये झाली; त्यामुळे तो शिवाजी महाराजांच्या प्रत्यक्ष कारकिर्दीतील contemporary training manual नाही, ही बाब सुरुवातीलाच लक्षात घेतली पाहिजे. तरीही त्यामध्ये राजकुमारांच्या शिक्षणासाठी spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises यांचे तज्ज्ञ शिक्षक ठेवण्याचे निर्देश आढळतात. Rosalind O’Hanlon यांनी या उल्लेखाचा त्यांच्या शैक्षणिक अभ्यासात वापर करताना दाखवले आहे की मराठा लष्करी संस्कृतीत bodily training आणि martial skills यांना संस्थात्मक महत्त्व होते. म्हणजे शारीरिक तयारी ही “युद्ध सुरू झाल्यावर” अचानक केली जाणारी गोष्ट नव्हती; ती शिक्षण आणि तयारीच्या व्यापक चौकटीचा भाग होती.

पण इथे एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो—आज आपण ज्यासाठी वेगळे मैदान किंवा training equipment शोधतो, त्यातील काही मूलभूत कौशल्ये त्या काळात नेमकी कुठे विकसित होत असतील? उत्तर आपल्याला सह्याद्रीच्या भूगोलात आणि प्रत्यक्ष लष्करी हालचालींमध्ये सापडते. UNESCO च्या Maratha Military Landscapes of India या जागतिक वारसा नोंदीनुसार मराठा किल्ल्यांची संपूर्ण संरक्षणव्यवस्था ही terrain, topography, physiography, forests, water resources आणि भौगोलिक विविधता यांना लष्करी नियोजनाशी जोडून तयार करण्यात आली होती. म्हणजे सह्याद्रीचा डोंगराळ भूभाग हा फक्त किल्ला उभा करण्याची जागा नव्हता; तो संपूर्ण military system चाच भाग होता.

याचा शरीराच्या प्रशिक्षणाशी संबंध आणखी स्पष्ट होतो, जेव्हा आपण लांब पल्ल्याच्या हालचाली आणि प्रत्यक्ष मोहिमांसाठी केलेली तयारी पाहतो. 1663 मध्ये Shaista Khan वरच्या पुणे मोहिमेसाठी निवडलेल्या दलाच्या तयारीबाबत United Service Institution of India Journal मधील अभ्यासात extensive horse-riding, fighting in built-up areas आणि long approach marches यांचे प्रशिक्षण दिले गेल्याचे नमूद केले आहे. येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे—हे training आधुनिक athletics नव्हते; पण ते शरीराला विशिष्ट operational demands साठी तयार करणारे होते. म्हणजेच वेग, endurance, सतत हालचाल, terrain adaptation आणि coordination ही कौशल्ये प्रत्यक्ष कामगिरीशी जोडली गेली होती.

म्हणूनच “नैसर्गिक प्रशिक्षण” हा शब्द वापरताना देखील आपण सावध असले पाहिजे. शिवकालीन सैनिक फक्त डोंगर चढून किंवा धावत राहून trained होत होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध नाही. उलट आज्ञापत्रातील wrestling, sword-playing, spear-throwing आणि athletic exercises, तसेच मोहिमांसाठी केलेल्या riding आणि marching preparation यामुळे प्रशिक्षणाचे अनेक घटक होते असे दिसते. त्यामुळे अधिक अचूक विधान असे होईल की आधुनिक sports infrastructure नसतानाही उपलब्ध भौगोलिक परिसर, शारीरिक व्यायाम, शस्त्रकौशल्य आणि प्रत्यक्ष लष्करी सराव यांचे मिश्रण शरीराची कार्यक्षमता विकसित करण्यासाठी वापरले जात होते.

आजच्या भाषेत या कौशल्यांचे विश्लेषण केले तर एक रोचक साम्य दिसते. उंच चढणी आणि लांब पल्ल्याच्या marches शरीराच्या endurance वर मागणी करतात; घोडेस्वारीमध्ये balance आणि coordination आवश्यक असते; तलवार किंवा भाल्याच्या प्रशिक्षणात timing, control आणि upper-body coordination लागते; तर डोंगराळ terrain मध्ये सतत दिशा बदलताना agility आणि body control महत्त्वाचे ठरतात. पण इथे इतिहास आणि आधुनिक sports science यांच्यात फरक ठेवणे अत्यावश्यक आहे. आपण शिवकालीन training ला आधुनिक scientific training म्हणत नाही; आपण त्या training demands मध्ये कोणती physical qualities आवश्यक होत्या, याचे आधुनिक भाषेत विश्लेषण करत आहोत.

याच ठिकाणी “Natural Sports Infrastructure” ही संकल्पना नव्या अर्थाने समोर येते. UNESCO च्या नोंदीनुसार मराठा किल्ल्यांचे संरक्षणात्मक जाळे हे विविध topographies चा जाणीवपूर्वक वापर करणारे होते. शिवनेरी, राजगड, तोरणा, रायगड, प्रतापगड यांसारख्या hill forts ची रचना त्यांच्या परिसराच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांशी घट्ट जोडलेली होती. उदाहरणार्थ UNESCO च्या nomination मध्ये hill forts आणि त्यांच्या नैसर्गिक terrain यांचे परस्परसंबंध हा त्यांच्या Outstanding Universal Value चा भाग मानला आहे.

आज मात्र आपल्या क्रीडा चर्चेत “Infrastructure” म्हटले की आपण मुख्यतः stadium, track, gym आणि indoor hall यांचाच विचार करतो. हा विचार चुकीचा नाही—आधुनिक competitive sport साठी specialised infrastructure आवश्यकच आहे. पण प्रश्न असा आहे की sports infrastructure ची कल्पना फक्त concrete infrastructure पुरती मर्यादित असावी का? Running, trail running, mountain biking, trekking आणि climbing सारख्या outdoor disciplines मध्ये terrain स्वतः training environment बनतो. पुण्याच्या सह्याद्रीकडे पाहताना त्यामुळे एक वेगळा प्रश्न विचारता येतो—आपल्याकडे आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या natural terrain चे scientific आणि सुरक्षित mapping करून त्याचा outdoor sports development साठी वापर करता येतो का?

मात्र या विचाराचा अर्थ किल्ल्यांवर धोकादायक events आयोजित करणे किंवा इतिहासाच्या स्मारकांना sports ground मध्ये बदलणे असा नाही. उलट UNESCO ने ज्या ऐतिहासिक landscape च्या संरक्षणाला महत्त्व दिले आहे, त्याचाच सन्मान करत controlled access, trail conservation, carrying capacity, first-aid, rescue systems, trained personnel आणि पर्यावरणीय शिस्त यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. कारण क्रीडा विकासाच्या नावाखाली heritage किंवा ecology नष्ट झाली तर आपण ज्या वारशातून शिकण्याचा प्रयत्न करतोय, तोच वारसा नष्ट होईल.

इथे या Forum चा सर्वात मोठा क्रांतिकारी प्रश्न उभा राहतो. आपल्याला आज खेळाडू घडवण्यासाठी हजारो रुपयांचे gym membership, expensive equipment किंवा specialised facilities आवश्यक वाटतात. काही खेळांसाठी ती निश्चितच आवश्यक आहेत. पण एखाद्या मुलाच्या athlete journey ची पहिली पायरी महागडी facility असायलाच हवी का? Running साठी शरीर, सुरक्षित जागा आणि योग्य coaching पासून सुरुवात होऊ शकते. Wrestling साठी आखाडा आणि प्रशिक्षित गुरु महत्त्वाचे आहेत. Trail-based sports साठी नैसर्गिक terrain आवश्यक असतो. म्हणजेच grassroots sports मध्ये available public and natural spaces ला व्यवस्थित sports ecosystem शी जोडण्याचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

आणि इथून आपल्याला शिवकालीन इतिहासाकडे पुन्हा पाहावे लागते. त्या काळातील लष्करी व्यवस्था आधुनिक sports academy नव्हती; पण training आणि performance यांच्यात थेट संबंध होता. 1663 च्या मोहिमेतील long approach marches आणि riding training याचे उदाहरण हे स्पष्ट दाखवते. आजच्या भाषेत बोलायचे झाले तर training चे उद्दिष्ट शरीराला “कामगिरीच्या मागणीसाठी तयार करणे” हेच होते. फरक एवढाच की आज त्या प्रक्रियेला sports science ने अधिक अचूक मोजमाप, recovery protocols, nutrition, biomechanics आणि medical support दिले आहे.

म्हणूनच आपण इतिहासाकडे “पूर्वी सर्व काही चांगले होते आणि आज आपण चुकीचे करतो” अशा romantic नजरेनेही पाहू नये. आधुनिक sports science ने प्रशिक्षण अधिक सुरक्षित, मोजता येण्याजोगे आणि performance-oriented केले आहे. आज आपल्याकडे injury prevention, sports medicine, nutrition आणि data-based performance analysis यांसारख्या सुविधा आहेत, ज्या शिवकालीन काळात अर्थातच नव्हत्या. क्रांतिकारी विचार म्हणजे आधुनिक सुविधा नाकारणे नाही; तर आधुनिक विज्ञान आणि आपल्या भौगोलिक-सांस्कृतिक वारशाची सांगड घालणे.

म्हणून पुण्यासाठी कल्पना अशी असू शकते—“Natural Terrain + Modern Sports Science.” सह्याद्रीतील योग्य trails चे वैज्ञानिक mapping, difficulty classification, elevation data, सुरक्षित प्रवेशमार्ग, trained coaches आणि medical/rescue protocols तयार केले गेले तर outdoor sports साठी नवीन प्रकारचे training ecosystem विकसित होऊ शकते. हे historical forts चे commercialization करण्याचे आवाहन नाही; उलट heritage conservation आणि sports development यांच्यामध्ये संतुलन शोधण्याचा प्रयोग आहे.

आज आपण मुलांना सांगतो—“खेळण्यासाठी मैदान हवे.” पण पुण्याच्या इतिहासाकडे पाहिल्यावर आणखी एक प्रश्न विचारता येतो:

“खेळाडू घडण्यासाठी नेहमी concrete मैदानच लागते का, की योग्य दृष्टी, योग्य प्रशिक्षण आणि योग्य शिस्त असेल तर आपल्या आजूबाजूचा भूगोलही प्रशिक्षणाचा शिक्षक बनू शकतो?”

आणखी एक प्रश्न—

“शिवकालीन काळात शारीरिक क्षमता प्रत्यक्ष परिस्थितीशी जोडली होती; आजच्या काळात आपण training ला जीवन, भूगोल आणि वास्तविक performance यांच्याशी पुन्हा जोडू शकतो का?”

आधुनिक infrastructure नाकारायचे नाही.
भूतकाळाचे romanticisation करायचे नाही.
पण infrastructure म्हणजे फक्त concrete असेही मानायचे नाही.

आपल्याला तीन गोष्टी एकत्र आणायच्या आहेत:

पुण्याचा भूगोल

  • महाराष्ट्राची physical culture
  • आधुनिक Sports Science**

म्हणजे:

Natural Terrain → Structured Training → Scientific Measurement → Competition → Athlete Development

शिवकालीन काळातील युद्धकौशल्यांना “sports” म्हणून चुकीचे label न लावता त्यातून physical preparedness, endurance, mobility, coordination आणि discipline यांचे महत्त्व समजून घेणे—आणि त्याच वेळी आधुनिक विज्ञानाच्या मदतीने आजच्या खेळाडूंसाठी त्या कल्पनांचा योग्य वापर शोधणे—ही या Forum ची खरी दिशा आहे.

आणि म्हणून शेवटी एक प्रश्न:

“शिवकालीन योद्ध्यांकडे आजचे Gym, Synthetic Track किंवा Sports Lab नव्हते; पण आज आपल्या हातात ती सर्व साधने असूनही आपण आपल्या भूगोलाला Training Partner म्हणून पाहायला शिकलो आहोत का?”

Research Note / Authenticity

या Forum मध्ये आज्ञापत्रातील physical education, 1663 च्या मोहिमेसाठी केलेली documented preparation, आणि Maratha military landscape मध्ये terrain चा वापर या तीन वेगळ्या पुराव्यांना जोडले आहे. “शिवाजी महाराज रोज डोंगर चढून training करत” किंवा “सह्याद्रीवरच संपूर्ण military fitness training होत असे” असा थेट दावा मुद्दाम केलेला नाही, कारण उपलब्ध पुरावे इतका विशिष्ट निष्कर्ष सिद्ध करत नाहीत. आज्ञापत्राची रचना 1715 मध्ये झाली असल्यामुळे त्याला शिवाजी महाराजांच्या काळातील थेट daily-training record म्हणूनही वापरलेले नाही.

प्रमुख संदर्भ:
Rosalind O’Hanlon, Military Sports and the History of the Martial Body in India, Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 50, No. 4 (2007), pp. 490–523.
S. V. Puntambekar, “The Ajnapatra or Royal Edict,” Journal of Indian History, 1929—यातील physical/martial education संदर्भ.
United Service Institution of India, USI Journal—1663 च्या मोहिमेपूर्वी horse-riding, long approach marches आणि इतर training चा संदर्भ.
UNESCO World Heritage Centre, Maratha Military Landscapes of India—Maratha fort network, terrain, physiography आणि integrated military landscape.

मातीचा आखाडा ते आधुनिक क्रीडा : पुण्याची कुस्ती परंपरा आपण जपली की फक्त तिच्या कथा जपल्या?

पुण्याची कुस्ती समजून घेण्यासाठी सुरुवात फक्त आजच्या wrestling competitions पासून करता येणार नाही. तिच्या मुळाशी तालिम, आखाडा, शरीरसाधना, गुरु-शिष्य परंपरा, आहार, शिस्त आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांचा एकत्रित इतिहास आहे. मात्र या इतिहासाचा अभ्यास करताना एक महत्त्वाची ऐतिहासिक खबरदारी आवश्यक आहे. “शिवाजी महाराजांनी महाराष्ट्रभर शेकडो तालमी स्थापन केल्या” हा दावा लोकप्रिय परंपरेत आढळतो; परंतु त्यासाठी थेट, समकालीन आणि निर्विवाद दस्तऐवजी पुरावा मर्यादित आहे. त्याऐवजी उपलब्ध स्रोतांमध्ये मराठा काळातील शारीरिक प्रशिक्षण, कुस्ती आणि लष्करी तयारीचे उल्लेख, त्यानंतरच्या पेशवाईतील तालमींचे स्पष्ट दस्तऐवजीकरण आणि पुढे महाराष्ट्रात विकसित झालेली कुस्तीसंस्कृती दिसते. त्यामुळे हा Forum आख्यायिका नव्हे, तर पुराव्यांतून physical culture चा प्रवास शोधणारा अभ्यास असायला हवा. Joseph S. Alter यांच्या The Wrestler’s Body या University of California Press च्या अभ्यासातही भारतीय wrestling ला केवळ sport नव्हे, तर शरीर, शिस्त, आचार आणि सामाजिक ओळख यांचा जीवनपद्धतीसारखा अभ्यास म्हणून पाहिले आहे. (UC Press E-Books Collection)

शिवाजी महाराजांच्या काळाशी जोडलेला सर्वात महत्त्वाचा संदर्भ ‘आज्ञापत्र’ आहे. रामचंद्रपंत अमात्यांशी संबंधित या ग्रंथात राजकुमारांच्या शिक्षणात spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises यांत प्रवीण असलेल्या तज्ज्ञांकडून प्रशिक्षण घेण्याचा निर्देश आढळतो. याचा अर्थ त्या काळातील राज्यव्यवस्थेत शारीरिक कौशल्य आणि युद्धकौशल्य ही एकमेकांपासून वेगळी क्षेत्रे नव्हती. पण याच स्रोतावरून “शिवाजी महाराज रोज अमुक प्रकारची कुस्ती करत” असा निष्कर्ष काढता येत नाही. योग्य निष्कर्ष एवढाच की राजकीय आणि लष्करी शिक्षणाच्या व्यापक चौकटीत शारीरिक प्रशिक्षण व कुस्तीला महत्त्वाचे स्थान होते. (Scribd)

या पार्श्वभूमीवर पुण्याची पेशवाईतील तालिमसंस्कृती अधिक स्पष्टपणे दिसते. इतिहास संशोधक Saili K. Palande-Datar यांच्या पुण्यातील तालमीवरील संशोधनात्मक लेखानुसार पारंपरिक wrestling आणि physical-training centres म्हणून तालमींची संस्थात्मक वाढ पेशवा माधवराव I यांच्या काळात झाली; त्यापूर्वी नानासाहेब पेशव्यांकडून तालमींना आर्थिक मदत मिळत असल्याचेही लेखात नमूद आहे. तालमींच्या दैनंदिन खर्चासाठी patronage, नामवंत मल्लांना stipend, कुस्तीच्या सामन्यांचे आयोजन आणि खेळाडूंच्या आहाराची व्यवस्था अशा गोष्टींचा उल्लेख येतो. म्हणजे कुस्ती ही फक्त गावोगावी होणारी spontaneous activity नव्हती; तिच्याभोवती संस्था, प्रशिक्षक, आहार, अर्थव्यवस्था आणि स्पर्धात्मक व्यवस्था तयार झाली होती. (Hindustan Times)

याहून महत्त्वाची बाब म्हणजे तालिम स्वतः एक प्रकारची training institution होती. Puneच्या जुन्या तालमींमध्ये मातीचा आखाडा, व्यायामासाठी दगडी वजनं, लाकडी clubs, ropes आणि dand-baithak सारख्या पद्धतींचा वापर होत असे. Palande-Datar यांच्या नोंदीनुसार मल्लांसाठी विशिष्ट आहार—khurak—आणि कठोर दैनंदिन जीवनशैली महत्त्वाची होती. त्यामुळे traditional wrestling ला “फक्त दोन माणसांची झुंज” म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. आखाडा हा शरीर तयार करण्याचा, आहार नियंत्रित करण्याचा, शिस्त लावण्याचा आणि गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली व्यक्तिमत्त्व घडवण्याचा सामाजिक अवकाश होता. (Hindustan Times)

पुण्यातील Chinchechi Talim याचे भौतिक उदाहरण देते. विविध विश्वासार्ह secondary sources तिची स्थापना 18व्या शतकातील पेशवाईशी जोडतात; मात्र स्थापनेच्या वर्षाबाबत स्रोतांमध्ये फरक आढळतो—Hindustan Times 1783 सांगते, तर Indian Express 1773 असा उल्लेख करते. त्यामुळे नेमक्या वर्षाबाबत सावध राहणे योग्य आहे; मात्र पेशवाईच्या काळापासून तिचे अस्तित्व आणि मातीच्या कुस्तीशी असलेले सातत्य या दोन्हींचा उल्लेख अनेक स्रोतांत आढळतो. Indian Express ने 2017 मध्ये या तालिमीत सुमारे 40 मल्ल प्रशिक्षण घेत असल्याचे नोंदवले होते. (The Indian Express)

मात्र पुण्याच्या कुस्ती इतिहासाचा सर्वात प्रभावी दस्तऐवज कदाचित 1927–29 मध्ये Government of Bombay ने नेमलेल्या Physical Training Committee चा अहवाल आहे. हा अहवाल अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण तो केवळ लोकपरंपरा किंवा कौटुंबिक स्मृती सांगत नाही; तो त्या काळातील physical-training institutions प्रत्यक्ष पाहून त्यांचे स्वरूप नोंदवतो. महाराष्ट्रातील indigenous physical training संदर्भात या अहवालात akhadas आणि physical-education movements चा उल्लेख आहे. त्यात Poona मधील Maharashtriya Mandal च्या Akhada चे तपशील देताना 300 पेक्षा जास्त विद्यार्थी नोंदणीकृत असून त्यापैकी सुमारे 200 रोज उपस्थित राहत असल्याचे नमूद आहे. Dand, namaskar, baithak, malkhamb, wrestling, lathi, lezim, patta, lance, swimming आणि physical drill यांसारखे अभ्यासक्रम तेथे चालत होते; विद्यार्थ्यांना वयोगटानुसार प्रशिक्षण दिले जात असे आणि वजन-उंचीची नोंद व नियमित medical examination देखील केले जात होते. (Sindhi Library)

हा दस्तऐवज आपल्या Forum साठी क्रांतिकारी पुरावा आहे. कारण तो सांगतो की पुण्यात indigenous physical culture ही केवळ “जुन्या आखाड्यातली मातीची कुस्ती” नव्हती. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच पुण्यातील एका physical-training institution मध्ये graduated training, group instruction, record keeping आणि medical examination यांसारख्या संघटित पद्धती वापरल्या जात होत्या. आज आपण “modern sports science” म्हणतो त्याची ती समकालीन रूपरेखा नव्हती, हे स्पष्ट आहे; पण training ला structured discipline म्हणून पाहण्याची परंपरा अस्तित्वात होती, हे हा सरकारी अहवाल ठोसपणे दाखवतो. (Sindhi Library)

इथून पुढचा इतिहास आणखी महत्त्वाचा आहे. कुस्ती आणि तालिमसंस्कृती महाराष्ट्रात सामाजिक जीवनाचा भाग बनली. Alter यांच्या अभ्यासात akhara हे फक्त व्यायाम करण्याचे ठिकाण नसून guru, disciple, आहार, शिस्त आणि सामाजिक मूल्ये यांची संस्था म्हणून वर्णन केले आहे. त्यांच्या मते भारतीय wrestling मध्ये शरीर तयार करण्याबरोबरच संयम, कठोर जीवनशैली आणि नैतिक शिस्त यांना महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे traditional akhada च्या यशाचा मापदंड केवळ “कोण जिंकले?” असा नव्हता; मल्ल म्हणून माणूस कसा घडला? हा प्रश्न त्यात अंतर्भूत होता. (UC Press E-Books Collection)

पुण्याच्या सामाजिक इतिहासात तालमींची दुसरी बाजूही पाहणे आवश्यक आहे. 19व्या आणि 20व्या शतकात काही तालमींना औपनिवेशिक प्रशासन संशयाने पाहत होते, विशेषतः पुण्यातील राजकीय हालचाली आणि Chapekar brothers च्या संदर्भानंतर. Hindustan Times च्या पुणे तालमीवरील संशोधनानुसार काही तालमींना राष्ट्रवादी संघटनांशी संबंध असल्याचा संशय ब्रिटिशांना होता; नंतर Swadeshi काळात physical training आणि युवक संघटनांना नव्या अर्थाने महत्त्व मिळाले. या बाबतीत प्रत्येक तालिम थेट राजकीय केंद्र होती असे म्हणणे अतिरेक ठरेल; पण शरीर घडवण्याची संस्था ही सामाजिक आणि राजकीय वातावरणापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती, हे पुण्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचे निरीक्षण आहे. (Hindustan Times)

यातून एक वेगळाच अर्थ समोर येतो—तालिम ही फक्त wrestling academy नव्हती; ती community institution होती. विभिन्न सामाजिक पार्श्वभूमीतील लोकांनी तालमींच्या माध्यमातून शारीरिक प्रशिक्षण घेतल्याचे पुण्याच्या इतिहासावरील संशोधनात्मक लेखात नमूद आहे. त्यामुळे आखाड्याचा इतिहास फक्त मल्लांच्या शरीराचा इतिहास नाही; तो स्थानिक समाज, गुरु-शिष्य संबंध, प्रतिष्ठा, समुदाय आणि सार्वजनिक जीवनाचा इतिहास देखील आहे. (Hindustan Times)

पण आता Forum चा खरा विद्रोही प्रश्न इथे उभा राहतो. महाराष्ट्र सरकार आजही wrestling development साठी स्वतंत्र योजना चालवते. महाराष्ट्राच्या Sports Department च्या अधिकृत कागदपत्रांमध्ये “Development of Talim and Wrestling Center”, wrestling-art development, wrestler honorarium, school sports आणि athlete development यांसारख्या योजना नोंदलेल्या आहेत. विभागाच्या vision मध्ये gymnasiums, akhadas आणि sports organisations यांच्या माध्यमातून sports culture विकसित करण्याचे तसेच talent शोधून त्याला सुविधा देण्याचे उद्दिष्ट स्पष्टपणे नमूद आहे. (Maharashtra Sports)

म्हणजे सरकारी धोरणाच्या पातळीवर तालिम आणि कुस्तीचे महत्त्व अजूनही मान्य आहे. पण जमीन पातळीवरील चित्र अस्वस्थ करणारे आहे. 24 जानेवारी 2025 रोजी Indian Express ने पुण्यातील heritage talims च्या स्थितीवर केलेल्या रिपोर्टनुसार अनेक जुन्या तालमी बंद पडल्या किंवा बंद होण्याच्या स्थितीत होत्या; रिपोर्टमध्ये PMC च्या sports department कडील talim-maintenance निधी मागील काही वर्षांत न वापरला गेल्याचे संबंधित अधिकाऱ्यांनी सांगितले आणि National Talim Sangh, Pune कडून शहरात 58 registered talims असल्याची माहिती देण्यात आली. हा आकडा आणि निधीबाबतचे दावे संबंधित अधिकाऱ्यांच्या/संस्थेच्या statements वर आधारित आहेत; ते स्वतंत्रपणे audited census म्हणून पाहणे योग्य नाही. तरीही हा report एक महत्त्वाचा implementation gap दाखवतो. (The Indian Express)

आणि हाच या Forum चा सर्वात मोठा क्रांतिकारी मुद्दा आहे.

कुस्तीचा इतिहास सांगणे सोपे आहे.
तालिमीतल्या मातीचे फोटो पोस्ट करणे सोपे आहे.
शिवाजी महाराज, पेशवे आणि मल्लांच्या कथा सांगणेही सोपे आहे.

पण खरा प्रश्न आहे—

आजची तालिम पुढचा राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय खेळाडू घडवण्यासाठी सक्षम आहे का?

पारंपरिक मातीच्या आखाड्याची शिस्त आणि आधुनिक wrestling mat वरची स्पर्धा यांच्यामध्ये आज एक मोठी दरी आहे. International wrestling साठी strength & conditioning, sports nutrition, recovery, injury prevention, sports medicine, video analysis, competition planning आणि weight management यांसारख्या आधुनिक बाबी आवश्यक आहेत. त्यामुळे “परंपरा विरुद्ध आधुनिकता” हा चुकीचा binary प्रश्न आहे. योग्य प्रश्न असा आहे—तालिमेच्या परंपरेतील जे मूल्यवान आहे ते जपत आधुनिक sports science तिच्यात किती प्रमाणात आणता येईल?

महाराष्ट्राच्या अधिकृत क्रीडा धोरणात wrestling training centres, coaching आणि infrastructure ला स्थान दिले गेले आहे; तसेच राज्याचा क्रीडा विभाग talent identification, district coaching centres आणि competition pathway यांचा उल्लेख करतो. (Maharashtra Sports) मग पुण्यातील ऐतिहासिक तालमींसाठी एक स्पष्ट “Talim → School → District → State → National → Professional Wrestling” pathway का तयार करू नये?

आणखी पुढचा प्रश्न Career चा आहे. तालिमीतला प्रत्येक मुलगा Olympian होईलच असे नाही—आणि sports system ने प्रत्येकाकडून ते अपेक्षितही ठेवू नये. पण wrestling ecosystem मध्ये coach, referee, strength & conditioning professional, sports nutritionist, physiotherapist, sports administrator, event organiser अशा विविध व्यावसायिक भूमिका असतात. त्यामुळे तालिम वाचवण्याचा अर्थ केवळ मातीचा आखाडा जतन करणे नाही; त्या संस्थेला आधुनिक sports ecosystem शी जोडणे हा त्याचा पुढचा टप्पा असायला हवा.

 “आपण पुण्याच्या तालमींची माती जपतोय; पण त्या मातीतून निर्माण होणाऱ्या प्रतिभेला आपण भविष्य देतोय का?”

आणखी खोल प्रश्न—

“शिवकालीन physical culture पासून पेशवाईच्या तालमी, स्वातंत्र्यपूर्व physical-training movements आणि आधुनिक wrestling पर्यंत आलेली ही परंपरा आपण फक्त ‘आपला गौरवशाली इतिहास’ म्हणून सांगणार आहोत, की तिचे scientific आणि sustainable futureही तयार करणार आहोत?”

Forum ची भूमिका

तालिम वाचवणे ≠ फक्त जुनी इमारत वाचवणे.

तालिम वाचवणे म्हणजे —

मातीचा आखाडा

  • गुरु-शिष्य परंपरा
  • शारीरिक शिस्त
  • स्थानिक समुदाय
  • आधुनिक Sports Science
  • सुरक्षित प्रशिक्षण
  • स्पर्धा
  • शिक्षण
  • Career Pathway**

यांची सांगड घालणे.

म्हणूनच या Forum ची मूळ विचारसाखळी:

Shivकालीन Physical Preparedness → Peshwa Talim Culture → Pune Akhadas → Maharashtra Wrestling Tradition → Modern Sports Science → Athlete Development

आणि शेवटी—

“तालिम ही महाराष्ट्राच्या भूतकाळाची आठवण नाही; प्रश्न एवढाच आहे की आपण तिला भूतकाळातच ठेवणार आहोत की तिच्यातून भविष्यातला खेळाडू घडवणार आहोत?”

महत्त्वाचे Authentic References

1. Government of Bombay, Report of the Physical Training Committee, 1927–29 — Pune’s Maharashtriya Mandal Akhada, indigenous physical training, wrestling, malkhamb, dand-baithak, lathi, patta, student numbers, graduated training आणि medical examination यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा primary-era government record. (Sindhi Library)

2. Joseph S. Alter, The Wrestler’s Body: Identity and Ideology in North India, University of California Press, 1992 — akhara, guru-shishya, bodily discipline, wrestling as a way of life आणि patronage समजण्यासाठी प्रमुख academic work. (UC Press E-Books Collection)

3. Ajnapatra / S. V. Puntambekar, Journal of Indian History, 1929 — spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises यांचे historical reference. (Scribd)

4. Maharashtra Sports Department — Talim & Wrestling Centre development, wrestling development, athlete support आणि official sports-policy framework. (Maharashtra Sports)

5. Hindustan Times, “Sutradhara’s Tales: Pune talims’ enduring history”, 18 May 2022 — Pune’s Peshwa-era talims, patronage, training regimen, khurak, wrestling competitions आणि Chinchechi Talim यावरील local historical research. (Hindustan Times)

6. Indian Express, “How Pune’s heritage Talims are wrestling with extinction”, 24 January 2025 — contemporary condition of Pune’s heritage talims, reported funding/implementation issues आणि registered talims संदर्भातील माहिती. (The Indian Express)

एक महत्त्वाची संशोधन-भूमिका: या Forum मध्ये “शिवाजी महाराजांनीच आधुनिक कुस्तीची संपूर्ण परंपरा निर्माण केली” असा दावा केलेला नाही. उपलब्ध पुरावे वेगवेगळ्या काळांना वेगळे दाखवतात—शिवकालीन physical/military training, पेशवाईतील institutional talims, औपनिवेशिक काळातील indigenous physical-training movements आणि आधुनिक competitive wrestling. याच वेगळ्या टप्प्यांना जोडून पाहणे म्हणजेच या विषयाचे खरे deep research.

घोड्यावरचा योद्धा ते Equestrian Athlete : पुण्याची घोडेस्वारी परंपरा कुठे हरवली, कुठे बदलली?

महाराष्ट्राच्या इतिहासात घोडा हा केवळ प्रवासाचे साधन नव्हता; तो लष्करी हालचाल, वेग, संदेशव्यवस्था, मोहिमांची क्षमता आणि युद्धातील गतिशीलता यांचा महत्त्वाचा भाग होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना हे स्पष्ट दिसते की घोडदळाला स्वतंत्र आणि शिस्तबद्ध संघटना होती. जदुनाथ सरकार यांच्या Shivaji and His Times मध्ये राज्याच्या paga घोडदळातील bargir आणि स्वतःचा घोडा व शस्त्रे ठेवणारे silahdar यांची स्वतंत्र रचना नोंदवली आहे. प्रत्येक 25 घोडेस्वारांच्या तुकडीसाठी पाणी वाहणारा आणि farrier ठेवला जात असे; म्हणजेच घोडा हा फक्त सैनिकाचा वाहन नव्हता, तर त्याच्या देखभालीसाठी स्वतंत्र व्यवस्था असलेला लष्करी संसाधन होता. (Wikisource)

याहून महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे घोडेस्वारी आणि physical preparedness यांचा परस्पर संबंध. 17व्या शतकातील दख्खनच्या युद्धपद्धतीचा अभ्यास करणाऱ्या Cambridge च्या The Marathas 1600–1818 मध्ये मुख्य सैन्यरचना, cavalry mobility आणि दख्खनी भूभागातील युद्धपद्धतीचा उल्लेख आढळतो. शिवाजींच्या काळातील सैन्यरचनेमध्ये घोडदळाचा वापर हा वेगवान हालचाली आणि मोहिमांच्या गरजेशी जोडलेला होता. दुसरीकडे, लष्करी प्रशिक्षणासंबंधीच्या अभ्यासात घोडेस्वारी, लांब पल्ल्याच्या हालचाली आणि युद्धातील शारीरिक कौशल्यांचा परस्पर संबंध नोंदवला गेला आहे. त्यामुळे घोड्यावर बसणे ही फक्त riding skill नव्हती; योग्य नियंत्रण, संतुलन, वेग, शरीराची स्थिती आणि घोड्याशी समन्वय ही प्रशिक्षणाची केंद्रे होती. (Cambridge University Press)

इथेच या Forum चा एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक फरक समजून घ्यावा लागतो. शिवकालीन घोडेस्वारी = आधुनिक Equestrian Sport, असे सरळ समीकरण मांडणे अचूक ठरणार नाही. त्या काळातील मुख्य संदर्भ सैनिकी होता; आजचे Dressage, Show Jumping, Eventing आणि Endurance हे विशिष्ट नियम, scoring systems आणि संस्थात्मक संरचना असलेले sports आहेत. Equestrian Federation of India (EFI) च्या अधिकृत माहितीनुसार भारतात सध्या Dressage, Show Jumping, Eventing, Tent Pegging आणि Endurance या disciplines अंतर्गत स्पर्धा होतात. म्हणजेच घोड्यावर आधारित कौशल्याचा इतिहास आणि आधुनिक equestrian sport यांच्यात संबंध आहे, पण दोन्ही एकच गोष्ट नाहीत. (efinf.org)

आणि हाच फरक या Forum ला अधिक क्रांतिकारी बनवतो. आपण अनेकदा सांगतो की महाराष्ट्राची घोडेस्वारीची परंपरा शिवकालापासून आहे; पण पुढचा प्रश्न अधिक कठीण आहे — त्या ऐतिहासिक riding culture चे आधुनिक sporting institution मध्ये रूपांतर कुठे आणि कसे झाले? पुण्याच्या संदर्भात याचे उत्तर एकाच दिशेने जात नाही. पुण्यातील आधुनिक horse-racing history ही शिवकालीन सैनिकी घोडदळाची थेट continuation नसून, ती औपनिवेशिक कालखंडातील स्वतंत्र sporting development म्हणून पुढे आली. Royal Western India Turf Club च्या अधिकृत इतिहासानुसार पुण्यातील पहिली horse race 1819 मध्ये झाली आणि सध्याच्या Pune Race Course चे बांधकाम 1830 मध्ये झाले. म्हणजेच पुण्याच्या आधुनिक equine sporting landscape मध्ये एक नवीन, वेगळी ऐतिहासिक पायरी निर्माण झाली. (rwitc.com)

ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे, कारण त्यातून एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न निर्माण होतो — आपल्या पारंपरिक घोडेस्वारीच्या इतिहासातून आधुनिक riding sport निर्माण झाला का, की आधुनिक equestrian system पुण्यात दुसऱ्या ऐतिहासिक मार्गाने आला? हा प्रश्न विचारल्याशिवाय “परंपरा” हा शब्द फार सोपा होतो. इतिहास आपल्याला सांगतो की शिवाजींच्या लष्करी यंत्रणेत घोडदळाचे संघटन, horse care आणि mobility यांना महत्त्व होते; पण आधुनिक पुण्यातील race-course culture 1819 नंतर स्वतंत्र स्वरूपात विकसित झाले. त्यामुळे या Forum चा उद्देश दोन वेगवेगळ्या परंपरांना कृत्रिमपणे एक करण्याचा नसून, त्यांच्या बदलत्या प्रवासाचा अभ्यास करण्याचा असायला हवा. (Wikisource)

याच ठिकाणी क्रीडा-कौशल्याचा प्रश्न समोर येतो. आजच्या equestrian disciplines मध्ये rider आणि horse यांचा समन्वय हा मूलभूत घटक आहे. EFI च्या Eventing माहितीनुसार Eventing मध्ये Dressage, Cross-Country आणि Show Jumping या तीन चाचण्यांचा समावेश असतो; यात balance, rhythm, obedience, speed, endurance आणि obstacle negotiation यांसारख्या अनेक क्षमतांची संयुक्त परीक्षा होते. म्हणजेच modern equestrian sport ही केवळ “घोड्यावर बसण्याची कला” नाही; ती technical skill + physical control + tactical judgement + horse management यांची उच्च पातळीवरील संयोजना आहे. (efinf.in)

यामुळे पुण्यासाठी एक नवा विचार मांडता येतो. जर घोडेस्वारीचा इतिहास युद्धातून आला, तर आधुनिक काळात त्याचे रूपांतर athlete development मध्ये कसे होऊ शकते? Riding schools, प्रशिक्षित instructors, horse welfare, competition exposure, certified officials आणि youth pathways यांची सांगड घालून equestrian sport समजून घेतला तर त्यात फक्त riding नाही, तर coaching, stable management, equine care, veterinary support, event management आणि sports administration यांसारखी विस्तृत ecosystem तयार होऊ शकते. आज EFI राष्ट्रीय पातळीवर या sport साठी federation structure, athlete/horse registration आणि विविध disciplines ची अधिकृत व्यवस्था चालवते. (efinf.org)

पुण्यात याची एक वेगळी ऐतिहासिक परतफेडही दिसते. Royal Western India Turf Club च्या अधिकृत माहितीनुसार Pune Race Course मध्ये racing व्यतिरिक्त Amateur Riders’ Club ला equestrian activities आयोजित करण्याची परवानगी आहे. म्हणजेच पुण्याच्या equine landscape मध्ये horse racing सोबत riding-based activity ची संस्थात्मक उपस्थितीही आहे. (rwitc.com) प्रश्न असा आहे की ही व्यवस्था शहरातील व्यापक youth sports culture शी किती जोडली गेली आहे? हा प्रश्न भावनिक नव्हे, तर access, training pathways आणि participation च्या डेटावर आधारित अभ्यासाचा विषय आहे.

आणि इथेच या Forum चा खरा विद्रोही मुद्दा सुरू होतो. आपण शिवाजी महाराजांच्या घोड्यावरच्या प्रतिमा पाहतो, मराठा घोडदळाच्या कथा सांगतो आणि घोडेस्वारीला पराक्रमाशी जोडतो. पण फोटो आणि गौरवापलीकडे गेल्यावर या वारशाचे आधुनिक क्रीडा-मूल्य काय आहे? आजच्या मुलाला horse riding शिकायचे असेल, तर त्याच्यासाठी हा फक्त recreation आहे की competitive sport? त्याच्याकडे पुढे जाण्यासाठी स्पष्ट athlete pathway आहे का? आणि पुण्यासारख्या ऐतिहासिक शहरात equestrian sport ही अजूनही मर्यादित sporting culture आहे की ती व्यापक youth development चा भाग बनू शकते?

 “शिवकालात घोडा युद्धातील वेग आणि गतिशीलतेचा भाग होता; आजच्या पुण्यात त्याच घोड्याला आपण किती प्रमाणात खेळाडू घडवण्याच्या क्रीडा-संस्कृतीचा भाग बनवले आहे?”

आणखी खोल प्रश्न —

“आपण शिवाजी महाराजांच्या घोडेस्वारीच्या कथा पुढच्या पिढीला सांगत राहणार, की त्या इतिहासातून riding, balance, endurance, horse care आणि modern equestrian sport यांचा वास्तविक प्रवासही शिकवणार?”

घोडेस्वारीचा वारसा म्हणजे केवळ घोड्यावर बसलेला योद्धा नाही.
तो आहे — मनुष्य आणि घोडा यांच्यातील नियंत्रण, समन्वय, शिस्त, वेग आणि विश्वास.

म्हणून विचारसाखळी:

शिवकालीन Cavalry → Riding Skill → Physical Control → Horse Management → Colonial Equestrian Institutions → Modern Equestrian Sport → Athlete Development

आणि सर्वात महत्त्वाची ऐतिहासिक जाणीव:

“शिवकालीन घोडेस्वारी आणि आधुनिक Equestrian Sport एकच नाहीत; पण त्यांच्यातील कौशल्यांचा आणि संस्थात्मक बदलांचा प्रवास अभ्यासण्यासारखा आहे.”

या Forum ची शेवटची ओळ:

“आपण शिवरायांना घोड्यावर पाहतो; आता प्रश्न असा आहे — त्या घोडेस्वारीच्या इतिहासातून आजचा Equestrian Athlete आपण घडवू शकतो का?”

प्रमुख authentic references: Jadunath Sarkar, Shivaji and His Times; Cambridge University Press, The Marathas 1600–1818; Equestrian Federation of India चे अधिकृत History आणि Disciplines pages; Royal Western India Turf Club चे Pune Race Course व historical timeline records; तसेच Sports Authority of India चे Eventing वरील अधिकृत स्पष्टीकरण. (Wikisource)

पुण्याचे किल्ले : इतिहासाची स्मारके की सह्याद्रीतील नैसर्गिक Training Grounds?

पुणे आणि त्याच्या आसपासच्या सह्याद्रीचा इतिहास समजून घेताना किल्ल्यांकडे फक्त स्थापत्य किंवा युद्धाच्या स्मारकांप्रमाणे पाहणे अपुरे ठरते. शिवनेरी, राजगड, तोरणा, पुरंदर आणि सिंहगड यांसारख्या किल्ल्यांची निवड, त्यांची उंची, चढ-उतार, कडे, माची, अरुंद वाटा आणि आसपासचा डोंगराळ भूभाग हे त्यांच्या लष्करी उपयोगाचा अविभाज्य भाग होते. 2025 मध्ये UNESCO ने Maratha Military Landscapes of India या मालिकेला जागतिक वारसा दर्जा दिला; UNESCO च्या मूल्यांकनानुसार या किल्ल्यांच्या व्यवस्थेत भौगोलिक विविधता, भूभागाचे सखोल ज्ञान, किल्ल्यांचे जाळे आणि लष्करी नियोजन यांचा एकत्रित वापर दिसतो. म्हणजे किल्ले हे केवळ डोंगरावर बांधलेल्या इमारती नव्हत्या; landscape itself was part of the defence system. (UNESCO World Heritage Centre)

यातून आपल्या Forum साठी पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो — ज्या भूभागाला 17व्या शतकातील लष्करी व्यवस्थेने रणनीतिक asset म्हणून वापरले, त्याच भूभागाकडे आज आपण क्रीडा asset म्हणून पाहतो का? हा प्रश्न विचारताना इतिहास आणि आधुनिक क्रीडा यांच्यात थेट समानता करण्याची गरज नाही. शिवकालीन सैनिक “athlete” नव्हते आणि त्या काळातील सैनिकी हालचालींना आजच्या sports training शी तंतोतंत जोडणे अयोग्य ठरेल. पण कठीण terrain मध्ये हालचाल करणे, उंच चढणी पार करणे, वेगाने स्थान बदलणे आणि शारीरिक क्षमता टिकवणे या कौशल्यांचा आधुनिक trail running, trekking, mountain cycling, climbing आणि endurance sports शी स्पष्ट functional संबंध दिसतो.

याचा सर्वाधिक ठोस संदर्भ मावळ प्रदेशाशी जोडता येतो. मुंबई विद्यापीठाच्या अधिकृत History of the Marathas अभ्याससामग्रीनुसार शिवाजींच्या सैन्यातील पायदळासाठी मावळ प्रदेशातील सैनिक मोठ्या प्रमाणात भरती केले जात, कारण ते कठीण भौगोलिक परिस्थितीशी परिचित होते. त्याच अभ्याससामग्रीत सैनिकांना अनावश्यक जड सामान न बाळगण्याची पद्धत आणि वेगाला महत्त्व दिल्याचा उल्लेख आहे. (Mumbai University) म्हणजेच इथे “fitness” हा स्वतंत्र gym-based concept नव्हता; terrain familiarity + mobility + discipline + physical capability हे युद्धाच्या कार्यक्षमतेचे घटक होते.

इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांच्या Shivaji and His Times मध्ये शिवाजींच्या infantry मध्ये fort garrisons आणि Mavle militiamen यांची स्वतंत्र रचना तसेच निवडक Mavle infantry चा उल्लेख आहे. त्यांच्या अभ्यासात सैन्याची संघटना, हलके साजो-सामान आणि गतिशीलता यांचा संदर्भ येतो. (Wikisource) याचा अर्थ किल्ल्यांचे महत्त्व फक्त “किल्ला जिंकला किंवा गमावला” या घटनांमध्ये नव्हते; किल्ले, त्यांच्याभोवतालचा भूभाग आणि त्यात काम करणारे प्रशिक्षित मनुष्यबळ हे एका मोठ्या operational system चे भाग होते.

रोझालिंड ओ’हनलन यांच्या Oxford-affiliated संशोधनात हा संबंध आणखी व्यापक पातळीवर समोर येतो. त्यांच्या 2007 च्या Military Sports and the History of the Martial Body in India या शोधनिबंधात पूर्व-औपनिवेशिक भारतातील लष्करी संस्कृतीमध्ये bodily skills, wrestling आणि संबंधित exercises यांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. Western India मधील Maratha military culture मध्ये lightly armed mobility, rugged Western Ghats आणि forts यांचा संबंध त्यांनी नोंदवला आहे. त्यांच्या मते शिवाजींच्या सुरुवातीच्या लष्करी संघर्षात पर्वतीय युद्धाच्या कठीण भूप्रदेशामुळे infantry ला विशेष महत्त्व होते. (ORA) हा संदर्भ आपल्या Forum साठी महत्त्वाचा आहे, कारण तो “किल्ले आणि शारीरिक क्षमता” हा संबंध केवळ आधुनिक कल्पना नसून लष्करी इतिहासाच्या अभ्यासातही तपासलेला विषय आहे.

आता किल्ल्यांच्या प्रत्यक्ष भूगोलाकडे पाहूया. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानुसार तोरणा 1,403 मीटर उंचीचा पुणे जिल्ह्यातील सर्वोच्च hill fort आहे आणि Velhe मार्गावरील चढाईत steep ascents, rocky terrain आणि narrow ridges येतात; या मार्गाला साधारण 3–4 तास लागू शकतात. (Maharashtra Tourism) आजच्या sports-science च्या भाषेत पाहिले तर असा भूभाग cardiovascular endurance, lower-body muscular endurance, balance आणि terrain adaptation यांसारख्या क्षमतांना आव्हान देतो. अर्थात, तोरण्यावर ट्रेक करणे म्हणजे आपोआप athlete training झाले असे म्हणता येणार नाही; परंतु योग्य प्रशिक्षक, नियोजित load, recovery आणि safety protocols असतील तर अशा terrain चा structured outdoor training मध्ये उपयोग होऊ शकतो.

राजगड याच दृष्टिकोनातून आणखी वेगळे उदाहरण आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार राजगडावर विविध difficulty levels चे मार्ग आहेत; Gunjavane route तुलनेने moderate आहे, तर Pali route steep ascents आणि rugged terrain साठी ओळखला जातो. (Maharashtra Tourism) म्हणजे एका किल्ल्यातच वेगवेगळ्या physical demands असलेले routes उपलब्ध आहेत. जर हे मार्ग वैज्ञानिक पद्धतीने map केले, difficulty, distance, elevation gain आणि safety points दस्तऐवजीकरण केले, तर trekking culture ला measurable outdoor sports experience मध्ये रूपांतरित करण्याची शक्यता निर्माण होते.

शिवनेरीचे महत्त्वही फक्त जन्मस्थळ म्हणून संपत नाही. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग त्याला rugged hill, steep cliffs आणि fortified terrain असलेला किल्ला म्हणून वर्णन करतो आणि आज तो trekkers व adventure seekers साठीही destination आहे. (Maharashtra Tourism) दुसरीकडे पुरंदर सुमारे 1,374 मीटर उंच असून त्याच्या रचनेत Upper Fort आणि Vajragad यांसारखे संरक्षणात्मक घटक आहेत; आज तेथे trekking देखील केले जाते. (Maharashtra Tourism) त्यामुळे पुणे जिल्ह्यातील किल्ले एकसारखे नाहीत. वेगवेगळ्या उंची, चढणी, terrain आणि route profiles मुळे ते वेगवेगळ्या प्रकारच्या endurance आणि outdoor challenges साठी वेगळे training environments देऊ शकतात.

आणि मग येतो सिंहगड. पुण्यापासून सुमारे 35 किमी अंतरावर असलेला सिंहगड आज trekking साठी लोकप्रिय आहे; महाराष्ट्र पर्यटन विभाग त्याच्या trekking trails आणि डोंगरमाथ्यावरील भौगोलिक अनुभवाचा स्पष्ट उल्लेख करतो. 1670 च्या सिंहगडाच्या लढाईशी त्याचा इतिहास जोडलेला आहे. (Maharashtra Tourism) पण इथेच आपल्याला नेहमीची कथा थांबवून नवीन प्रश्न विचारायचा आहे — दर आठवड्याला सिंहगड चढणाऱ्या तरुणांकडे आपण फक्त trekkers म्हणून पाहतोय, की त्यांच्यातील endurance potential ओळखण्याची व्यवस्था आहे?

यातून एक महत्त्वाची कल्पना पुढे येते: पुण्याच्या किल्ल्यांचे “Sports Mapping” करता येईल का? उदाहरणार्थ, कोणता trail किती लांब आहे, elevation gain किती आहे, terrain कसा आहे, emergency access कुठे आहे, कोणत्या ठिकाणी medical response देता येतो आणि कोणत्या स्तराच्या खेळाडूसाठी कोणता route योग्य आहे — अशा प्रकारे माहिती तयार केली तर किल्ले स्वतःच competitive sports venue बनणार नाहीत, पण structured outdoor training network तयार करण्यासाठी त्यांचा अभ्यास करता येऊ शकतो. हा विचार किल्ल्यांवर आधुनिक बांधकाम करण्याचा नाही; उलट UNESCO ने अधोरेखित केलेल्या त्यांच्या natural terrain आणि military landscape च्या वैशिष्ट्यांचे संरक्षण करत त्यांचा जबाबदार वापर समजून घेण्याचा आहे. (UNESCO World Heritage Centre)

पण याच क्षणी विद्रोही भूमिका आणखी स्पष्ट करावी लागेल. किल्ल्यांवर trekking वाढवणे म्हणजे कोणत्याही परिस्थितीत अधिकाधिक events घेणे नाही. ऐतिहासिक स्मारके, जैवविविधता, पाण्याची साधने, पायवाटा आणि स्थानिक पर्यावरण यांचे संरक्षण प्रथम आले पाहिजे. म्हणून भविष्यात क्रीडा-केंद्रित वापराचा विचार झाला तर carrying capacity, trail conservation, waste management, trained guides, first-aid, rescue protocol आणि controlled participation यांचा समावेश असणे आवश्यक आहे. अन्यथा “sports development” च्या नावाखाली ज्याचा अभ्यास करायचा आहे तोच वारसा आणि भूभाग आपण खराब करू.

म्हणून या Forum चा उद्देश “किल्ल्यांवर खेळ खेळूया” असा अजिबात नसावा. उद्देश याहून गंभीर आहे — पुण्याच्या किल्ल्यांमध्ये इतिहास, भूगोल, मानवी क्षमता आणि आधुनिक outdoor sports यांना जोडणारे ज्ञान आपण तयार करू शकतो का? जर एखादा विद्यार्थी सिंहगड-राजगड-तोरणा यांसारख्या terrain वर सुरक्षिततेने आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने प्रशिक्षण घेत असेल, त्याची performance मोजली जात असेल आणि त्याला पुढे athletics, trail running किंवा adventure sports च्या स्पर्धात्मक मार्गावर नेले जात असेल, तर किल्ल्यांचा उपयोग “फिरण्यासाठीची जागा” यापेक्षा कितीतरी व्यापक होऊ शकतो.

🔥 Forum चा मुख्य विद्रोही प्रश्न

“ज्या किल्ल्यांनी युद्धकाळात भूभागाला संरक्षणाची ताकद दिली, तेच किल्ले आजच्या पिढीला शारीरिक क्षमता, endurance आणि outdoor-sport skills विकसित करण्यासाठी प्रेरणा देऊ शकत नाहीत का?”

आणखी थेट प्रश्न —

“सिंहगड, राजगड, तोरणा, शिवनेरी आणि पुरंदरवर आपण फक्त भूतकाळाच्या पाऊलखुणा शोधणार आहोत, की त्या भूभागाचा अभ्यास करून उद्याचा Endurance Athlete घडवण्याचा मार्गही शोधणार आहोत?”

किल्ले हे gym नाहीत.
किल्ले हे stadiumही नाहीत.
पण त्यांच्या नैसर्गिक भूभागात physical challenge, endurance आणि outdoor learning ची प्रचंड क्षमता आहे.

म्हणून विचारसाखळी अशी असावी:

किल्ला → भूभाग → मानवी हालचाल → शारीरिक क्षमता → सुरक्षित प्रशिक्षण → स्पर्धा → Athlete Development

आणि या Forum ची शेवटची ओळ—

“किल्ल्यांवर आपण इतिहास वाचतो; आता त्या इतिहासाच्या भूगोलातून आजच्या पिढीला काय शिकता येते, हे शोधण्याची वेळ आली आहे.”

संशोधनासाठी प्रमुख संदर्भ

UNESCO World Heritage Centre — Maratha Military Landscapes of India (2025): Maratha fort network, terrain, geography, military planning आणि landscape integration यासाठी प्रमुख अधिकृत संदर्भ. (UNESCO World Heritage Centre)

Rosalind O’Hanlon, University of Oxford — “Military Sports and the History of the Martial Body in India”, JESHO, 50(4), 2007, pp. 490–523: pre-colonial bodily skills, military preparation, Maratha mobility, Western Ghats आणि forts यांच्यासाठी शैक्षणिक संदर्भ. (ORA)

Jadunath Sarkar — Shivaji and His Times: शिवाजींच्या infantry, Mavle soldiers आणि सैन्य संघटनेच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक secondary source. (Rare Book Society of India)

University of Mumbai — History of the Marathas (1630–1707 CE): Maval infantry, difficult geographical terrain आणि सैन्याच्या mobility संबंधी अभ्याससामग्री. (Mumbai University)

Department of Tourism, Government of Maharashtra: Torna, Rajgad, Shivneri, Purandar आणि Sinhagad यांच्या भूगोल, trekking routes आणि ऐतिहासिक संदर्भांसाठी अधिकृत स्रोत. (Maharashtra Tourism)

Notes from Vikas

We should send email about this Forum to all concerned professionals and sports association officials to comment on this aspect and also ask them to share this forum with their students, players and coaches for comments and awareness of this aspect

Can we conduct competitions in Pune to use these natural resources

Competition will create more awareness about this natural treasure and completely new and innovative approach to utilize the same.

This new aspect may attract international community to participate in the competition.

We should appeal to various district associations to get involved in the planning of this competition, so PUNE geography gets international attention.

We can initiate this competition using social media but need lot of study and explore geography.

The major benefit of this competition is that all villagers’ young boys and girls may get attracted and participate in this competition thereby we can create awareness about SPORT CULTURE at village level and our platform to develop this SPORT CULTURE.

मर्दानी खेळ : युद्धकौशल्याची आठवण की महाराष्ट्राच्या क्रीडा संस्कृतीचा हरवलेला वारसा?

महाराष्ट्राच्या इतिहासात तलवार, भाला, दांडपट्टा, लाठी, ढाल आणि घोडेस्वारी यांचा संदर्भ केवळ युद्धापुरता मर्यादित नव्हता; या कौशल्यांमागे शरीराची ताकद, चपळता, समतोल, वेग, नेमकेपणा आणि सातत्यपूर्ण सरावाची गरज होती. मात्र एक ऐतिहासिक फरक सुरुवातीलाच स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे—आज आपण ज्याला “मर्दानी खेळ” म्हणतो, त्याला शिवाजी महाराजांच्या काळात आजच्या अर्थाने एकाच नियमांचा, एकाच नावाचा standardized sport म्हणण्याचा थेट पुरावा मर्यादित आहे. त्या काळातील उपलब्ध स्रोत मात्र तलवारबाजी, भाला फेकणे, कुस्ती आणि athletic exercises यांसारख्या स्वतंत्र शारीरिक व युद्धकौशल्यांचे प्रशिक्षण दाखवतात. इतिहासाच्या दृष्टीने हीच अधिक भक्कम सुरुवात आहे. (Scribd)

यासाठी सर्वात महत्त्वाचा संदर्भ म्हणजे रामचंद्रपंत अमात्यांचे आज्ञापत्र. 1715–16 च्या सुमारास तयार झालेल्या या ग्रंथाच्या 1929 मधील S. V. Puntambekar यांच्या इंग्रजी अनुवादात राजकुमारांच्या शिक्षणात spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises शिकवण्यासाठी तज्ज्ञ शिक्षक नेमण्याचे निर्देश आढळतात. त्याच संदर्भात शिवाजी महाराजांनी आपल्या सैन्यात विता वापरणारे सैनिक, पट्टा वापरणारे शिपाई, तसेच नेमबाज आणि धनुर्धर अशा विविध कौशल्यांतील तज्ज्ञांचा वापर केला असल्याचे नमूद केले आहे. म्हणजे शारीरिक प्रशिक्षण आणि शस्त्रकौशल्य हे लष्करी व्यवस्थेपासून वेगळे नव्हते; ते त्या व्यवस्थेच्या तयारीचा भाग होते. (Scribd)

इतिहासकार Rosalind O’Hanlon यांच्या 2007 मधील Journal of the Economic and Social History of the Orient मधील संशोधनाचा या विषयात विशेष उपयोग होतो. त्यांच्या अभ्यासानुसार पूर्व-औपनिवेशिक भारतात military preparation मध्ये bodily strength, dexterity, weapon skills आणि wrestling यांना महत्त्व होते. पश्चिम भारतातील Maratha military culture मध्ये हलक्या शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या सैन्याची mobility, Western Ghats चा rugged terrain आणि विविध शस्त्रांमधील प्रावीण्य यांचा परस्पर संबंध होता. त्या विशेषतः नोंद करतात की Maratha courts मध्ये spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercise शिकवणाऱ्या तज्ज्ञांची व्यवस्था होती आणि शिवाजींच्या सैन्यात patta व vita सारख्या शस्त्रांमध्ये तज्ज्ञ सैनिक होते. (ORA)

यामुळे “मर्दानी खेळ म्हणजे फक्त शस्त्र फिरवण्याची कला” ही समजूत अपुरी ठरते. त्यामागे शरीराची तयारी हा मूलभूत घटक होता. O’Hanlon यांच्या अभ्यासात त्या काळातील शारीरिक संस्कृतीच्या संदर्भात wrestling, danda, baitaka, clubs, weights, sword drills आणि विविध athletic exercises यांचा उल्लेख येतो. या व्यायामांचा उद्देश strength, stamina, agility आणि weapon-handling क्षमता विकसित करणे होता. म्हणजेच आजच्या भाषेत सांगायचे तर strength + agility + coordination + endurance + technical skill यांचे मिश्रण असलेली physical culture त्या काळात अस्तित्वात होती—जरी तिला आजच्या sports-science च्या चौकटीत बसवणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. (Scribd)

दांडपट्टा किंवा पट्टा हा या इतिहासातील विशेष महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र शासनाने 19 फेब्रुवारी 2024 रोजीच्या शासन निर्णयात पट्ट्याच्या ऐतिहासिक वापराबाबत समकालीन पोवाडे व साहित्य, तसेच शिवाजी महाराज व संभाजी महाराजांच्या काळातील ऐतिहासिक चित्रांचा संदर्भ दिला आहे. त्याच शासन निर्णयात महाराष्ट्रात आजही मर्दानी खेळाच्या आखाड्यांमध्ये पट्टा हाताळण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते आणि पट्ट्याचे साहसी प्रदर्शन समारंभ व सांस्कृतिक प्रसंगी होत असल्याचे नमूद केले आहे. शासनाने पट्ट्याला महाराष्ट्राचे राज्यशस्त्र घोषित केले. त्यामुळे पट्टा हा फक्त लोककथेतला प्रतीक नसून त्याला ऐतिहासिक आणि आधुनिक सांस्कृतिक सातत्याचा अधिकृत संदर्भ मिळतो. (Maharashtra Government)

पण इथेच Forum ला विद्रोही प्रश्न विचारायचा आहे. आपण या कौशल्यांकडे “इतिहासात वापरली जाणारी शस्त्रे” म्हणून पाहणार आहोत की “कौशल्याधारित Indigenous Martial Culture” म्हणून? कारण मर्दानी खेळाच्या आजच्या स्वरूपात तलवार, दांडपट्टा, लाठी, भाला, ढाल यांचे नियंत्रित प्रदर्शन, प्रशिक्षण आणि physical coordination यांना महत्त्व दिले जाते. पुण्यातील Shri Shivajiraje Mardani Akhada सारख्या संस्थांमध्ये लाठी, दांडपट्टा, तलवार, ढाल-तलवार, भाला आणि इतर पारंपरिक शस्त्रांचे प्रशिक्षण आजही दिले जाते. या संस्थेच्या माहितीनुसार ती 2009 पासून पुण्यात या परंपरेच्या जतनासाठी कार्यरत आहे. हे समकालीन revival चे उदाहरण आहे; त्याला शिवकालीन संस्थेचा थेट पुरावा मानता कामा नये. (Mardanikhel India)

या परंपरेच्या बदलत्या प्रवासात औपनिवेशिक काळ देखील महत्त्वाचा आहे; मात्र इथेही अतिशयोक्ती टाळणे आवश्यक आहे. 1878 च्या Indian Arms Act ने शस्त्रांच्या possession, manufacture, sale आणि carrying वर परवाना-आधारित कठोर नियंत्रण आणले. मूळ कायद्यात परवान्याशिवाय शस्त्र घेऊन फिरण्यावर स्पष्ट प्रतिबंध होता. British Library च्या archival catalogue मध्ये या कायद्याशी संबंधित Home Department चे 1878 मधील records देखील नोंदलेले आहेत. त्यामुळे पूर्वीच्या weapon-based physical culture वर औपनिवेशिक काळात कायदेशीर नियंत्रण वाढले, हे दस्तऐवजीकरणातून दिसते; मात्र “एका कायद्यामुळे मर्दानी खेळ पूर्णपणे बंद पडला” असा सरळ निष्कर्ष काढणे पुराव्यापेक्षा मोठे विधान ठरेल. (IGNCA)

याच कारणामुळे मर्दानी खेळाची खरी कथा “भूतकाळ विरुद्ध वर्तमान” अशी नाही; ती transformation ची कथा आहे. युद्धासाठी वापरली जाणारी कौशल्ये बदलत्या राजकीय आणि तांत्रिक परिस्थितीत हळूहळू प्रदर्शन, प्रशिक्षण, सांस्कृतिक परंपरा आणि आजच्या martial-art format मध्ये रूपांतरित झाली. 2015 मधील Times of India च्या अभ्यासपूर्ण वृत्तात Kolhapur भागातील मर्दानी खेळाची परंपरा, स्थानिक vastads, talims आणि sword, dand-patta, kathi यांचे प्रशिक्षण तसेच महिला व मुलांमधील वाढती भागीदारी नोंदवली आहे. हा contemporary evidence आहे—शिवकालीन पुरावा नाही—पण परंपरेचे modern survival समजून घेण्यासाठी तो महत्त्वाचा आहे. (The Times of India)

आता प्रश्न क्रीडा क्षेत्राचा आहे. आजच्या sports ecosystem मध्ये आपण Wrestling, Boxing, Fencing, Judo, Taekwondo, Karate यांसारख्या disciplines कडे organized sports म्हणून पाहतो. मग महाराष्ट्राच्या पारंपरिक weapon-based skills कडे आपण फक्त cultural performance म्हणूनच पाहायचे का? मर्दानी खेळाला आधुनिक sporting framework मध्ये आणायचे असल्यास safety protocols, age-appropriate training, certified instructors, standardized practice formats, judging criteria, competitions, documentation आणि athlete development यांची गरज भासेल. यामुळे इतिहासाचे विकृतीकरण न करता परंपरेतील कौशल्यांचे आधुनिक क्रीडा-रूपांतर तपासता येईल.

आणि इथेच आपल्या Forum चा सर्वात मोठा प्रश्न उभा राहतो—

“आपल्या पूर्वजांनी तलवार, भाला आणि दांडपट्टा हाताळण्यासाठी जे कौशल्य, शरीरशिस्त आणि प्रशिक्षण विकसित केले, त्याकडे आपण आज फक्त प्रदर्शन म्हणून पाहणार आहोत का?”

त्याहून अधिक थेट प्रश्न—

“मर्दानी खेळ हा फक्त शिवकालाची आठवण आहे, की त्यातून महाराष्ट्राचा स्वतःचा Indigenous Martial-Sports System उभा करता येऊ शकतो?”

मर्दानी खेळाचा वारसा जपण्याचा अर्थ फक्त शस्त्रे जपणे नाही.
त्याचा अर्थ कौशल्य जपणे, प्रशिक्षणाची पद्धत समजून घेणे, शरीरसंस्कृतीचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि सुरक्षित आधुनिक क्रीडा चौकटीत त्याचा पुनर्विचार करणे असा असायला हवा.

इतिहास → युद्धकौशल्य → शारीरिक प्रशिक्षण → तलिम → सांस्कृतिक परंपरा → आधुनिक Martial Art → संभाव्य Indigenous Sport

 “मर्दानी खेळ संग्रहालयात ठेवायचा वारसा नाही; इतिहास समजून, पुरावे जपून आणि आधुनिक क्रीडा शिस्तीने त्याचे भविष्य घडवायचे कौशल्य आहे.”

 “शिवकालीन तलवारींची धार आज बोथट झाली असेल; पण त्या तलवारीमागची शिस्त, चपळता आणि शरीरसंस्कृती आपणही विसरायची का?”

पुण्याची क्रीडा ओळख अचानक तयार झालेली नाही. तिच्यामागे शंभर वर्षांहून अधिक काळाची संस्थात्मक परंपरा दिसते. Deccan Gymkhana ची स्थापना 1906 मध्ये झाली आणि संस्थेच्या अधिकृत इतिहासानुसार सुरुवातीला क्रिकेटपासून सुरू झालेली ही क्रीडा चळवळ पुढे athletics, wrestling, scout training, tennis, gymnasium आणि swimmingपर्यंत विस्तारली. 1920 च्या Antwerp Olympics साठी भारतीय खेळाडूंच्या निवडीमध्येही Deccan Gymkhana ची भूमिका होती, असा संस्थेचा अधिकृत इतिहास नमूद करतो. (Deccan Gymkhana) म्हणजे पुण्यात क्रीडा ही कालची गोष्ट नाही; पुण्याच्या सामाजिक आणि संस्थात्मक विकासात क्रीडा आधीपासूनच उपस्थित आहे.

या परंपरेला शैक्षणिक क्षेत्राचीही मजबूत साथ मिळाली. Savitribai Phule Pune University च्या Board of Sports & Physical Education ची स्थापना 1949 मध्ये झाली आणि त्याचे उद्दिष्ट विद्यापीठ व महाविद्यालयांमध्ये sports culture वाढवणे, विविध क्रीडा संस्थांशी संबंध निर्माण करणे आणि inter-university sports activities आयोजित करणे असे आहे. (Savitribai Phule Pune University) त्यामुळे पुण्याचा sports ecosystem हा केवळ मैदानांवर उभा राहिलेला नाही; education + sports institutions यांचा त्यात सुरुवातीपासूनच सहभाग आहे.

पुढे पुण्यात Shiv Chhatrapati Sports Complex, Balewadi सारखे मोठे केंद्र उभे राहिले आणि आज महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाचे Commissioner Office देखील याच संकुलातून कार्यरत आहे. क्रीडा प्रबोधिनीच्या अधिकृत माहितीनुसार Balewadi येथील Shiv Chhatrapati Sports Complex हे पुण्यातील central hub म्हणून विकसित करण्यात आले असून तेथे विद्यार्थी खेळाडूंसाठी स्वतंत्र शैक्षणिक व्यवस्था, systematic training, balanced nutrition आणि modern sports facilities उपलब्ध करून देण्याची रचना करण्यात आली आहे. (Maha Sports)

पुण्याने मोठ्या राष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करण्याची क्षमता देखील दाखवली आहे. Khelo India Youth Games 2019 पुण्यात आयोजित करण्यात आले होते; अधिकृत मूल्यांकन अहवालानुसार 29 राज्ये आणि 7 केंद्रशासित प्रदेशांतील 5,925 खेळाडूंनी सहभाग घेतला आणि चार venues पैकी प्रमुख venue Shiv Chhatrapati Sports Complex, Balewadi होते. सुमारे 80% खर्च विद्यमान sports infrastructure च्या refurbishment साठी वापरण्यात आला. (Khelo India) यामुळे पुण्याकडे मोठ्या प्रमाणावरील multi-sport events हाताळण्याची पायाभूत क्षमता असल्याचे दस्तऐवजीकरण होते.

पण इथेच या Forum चा खरा विद्रोह सुरू होतो.

मोठी स्पर्धा आयोजित करणे म्हणजे Sports Hub होणे का? मोठे stadium असणे म्हणजे Sports Hub होणे का? काही elite athletes तयार होणे म्हणजे Sports Hub तयार होणे का? की Sports Hub म्हणजे असा पूर्ण ecosystem, जिथे लहान मुलाचा पहिला खेळ → school sports → college competition → district level → state/national exposure → high-performance training → sports education → sports career असा सलग प्रवास शक्य होतो?

हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे कारण महाराष्ट्राच्या क्रीडा धोरणातच school sports, sports infrastructure, coaches, talent identification, training camps आणि educational institutions मध्ये क्रीडा संस्कृती वाढवण्यासारख्या बाबींचा समावेश आहे. (Maha Sports) तसेच Khelo India च्या सध्याच्या अधिकृत framework मध्ये grassroots participation पासून high-level performance पर्यंत structured pathway तयार करण्यावर भर दिला आहे. (Khelo India)

म्हणून पुण्यासमोरचा प्रश्न आता “आपल्याकडे infrastructure आहे का?” एवढाच राहिलेला नाही. अधिक कठीण प्रश्न असा आहे — “या infrastructure चा फायदा पुण्यातील सामान्य विद्यार्थी आणि ग्रामीण भागातील प्रतिभावान खेळाडूपर्यंत किती पोहोचतो?” Balewadi सारखे high-performance centres एका बाजूला आहेत; दुसऱ्या बाजूला neighborhood grounds, school fields, talims, running spaces, cycling routes आणि local clubs आहेत. या सर्वांना एकाच athlete-development chain मध्ये जोडण्याचे काम किती झाले आहे? हा प्रश्न डेटा, access आणि outcomes यांच्या आधारे विचारला पाहिजे.

याच ठिकाणी क्रांतिकारी दिशा निर्माण होते. महाराष्ट्राच्या Mission Lakshyavedh मध्ये athlete, coach, facility, performance, competitions, awards आणि certificates यांचा integrated sports database तयार करण्याची कल्पना अधिकृतपणे मांडली आहे. (Maha Sports) या विचाराचा पुणे जिल्ह्यासाठी स्थानिक विस्तार झाला तर एक महत्त्वाचा बदल घडू शकतो — खेळाडू फक्त मैदानावर दिसणारी व्यक्ती राहणार नाही; त्याची sports journey digitally track करता येईल. कोणत्या कॉलेजमध्ये कोणता talent आहे, कोणत्या खेळात कोणत्या भागातून खेळाडू येत आहेत, त्याला कोणते coaching आणि competition exposure मिळत आहे — याची माहिती sports ecosystem अधिक परिणामकारक बनवू शकते.

म्हणूनच Pune Sports Hub म्हणजे फक्त Balewadi नाही. तो Deccan Gymkhana पासून तालिमपर्यंत, school ground पासून university campus पर्यंत, Sinhagad च्या trail पासून cycling route पर्यंत आणि grassroots athlete पासून high-performance centre पर्यंत पसरलेला एक पूर्ण ecosystem असायला हवा. ही सांगड घातली नाही तर आपल्याकडे सुविधा असतील, संस्था असतील, स्पर्धा असतील; पण प्रत्येक सुविधेचा पुढच्या टप्प्याशी संबंध नसेल.

 “पुण्यात Sports Infrastructure वाढलंय; पण Sports Ecosystem किती वाढलंय?”

आणखी थेट प्रश्न —

“पुण्यात खेळाडू घडवण्यासाठी मैदानं, संस्था, किल्ले, तालिम, विद्यापीठं आणि आधुनिक सुविधा आहेत; मग या सगळ्यांना जोडून एक स्पष्ट Sports Career Pathway आपण कधी तयार करणार?”

पुण्याला फक्त “Sports Facilities असलेले शहर” बनवायचे नाही;
पुण्याला “Athletes घडवणारे, त्यांना शोधणारे, प्रशिक्षित करणारे आणि त्यांच्या Career ला दिशा देणारे Sports Ecosystem” बनवण्याचा विचार करावा लागेल.

History → Grounds → Traditional Sports → Fitness → Education → Competition → High Performance → Career

हा प्रवास पूर्ण झाला, तर Pune’s Sports Hub ही फक्त एक branding line राहणार नाही; ती खेळाडूच्या प्रत्यक्ष प्रवासाशी जोडलेली संकल्पना बनेल.

“पुण्याकडे क्रीडा क्षेत्रात बरीच साधनं आहेत; आता प्रश्न साधनांचा नाही — त्यांना एका दिशेने जोडण्याचा आहे.”

पुण्याची क्रीडा ओळख समजून घ्यायची असेल तर फक्त आधुनिक stadiums आणि sports complexes कडे पाहून चालणार नाही. महाराष्ट्राच्या क्रीडा परंपरेमध्ये कुस्ती, तालिम, आखाडा आणि व्यायामसंस्कृती यांना ऐतिहासिक महत्त्व आहे. महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार राज्याच्या क्रीडा धोरणात सुरुवातीपासूनच कुस्ती कलेचा विकास, कुस्तीपटूंना प्रोत्साहन आणि तालिम व Wrestling Centres च्या विकासासाठी स्वतंत्र योजना करण्यात आल्या आहेत. 

पण इथेच आपल्या Forum चा पहिला विद्रोही प्रश्न आहे — “तालिम ही फक्त जुन्या पिढीची परंपरा आहे, की ती आजच्या आधुनिक Sports Science शी जोडून पुढची पिढी घडवण्याची ताकद ठेवते?” कारण पारंपरिक आखाड्यातील माती, नियमित व्यायाम, शिस्त, ताकद आणि सातत्य यांना आजच्या काळातील strength & conditioning, nutrition, recovery, sports medicine आणि scientific coaching यांची जोड दिली तर पारंपरिक कुस्तीची संस्कृती आधुनिक athlete-development system मध्ये रूपांतरित होऊ शकते.

महाराष्ट्र सरकारच्या अधिकृत क्रीडा विभागाने “Development of Talim and Wrestling Center” यासाठी स्वतंत्र योजना नोंदवली आहे. त्याचबरोबर Wrestling च्या विकासासाठी आर्थिक सहाय्य आणि विविध प्रकारच्या कुस्तीपटूंना मानधनाच्या योजनाही अस्तित्वात आहेत. अधिकृत माहितीनुसार Senior Freestyle Mat, Senior Freestyle Soil, Emerging Junior, Greco-Roman आणि Women’s Wrestling अशा विविध categories मधील खेळाडूंना प्रोत्साहन दिले जाते. 

म्हणून प्रश्न फक्त “पुण्यात तालिम आहेत का?” असा असू नये. खरा प्रश्न असा असावा — “पुण्यातील तालिम संस्कृतीला आपण किती आधुनिक, सुरक्षित आणि career-oriented बनवले आहे?” एखादा मुलगा किंवा मुलगी तालिमीत प्रवेश घेतो, नियमित मेहनत करतो, जिल्हास्तरीय किंवा राज्यस्तरीय स्पर्धेत खेळतो; त्यानंतर त्याचा पुढचा मार्ग काय? त्याला वैज्ञानिक training, nutrition, sports psychology, injury prevention, competition exposure आणि career guidance मिळते का? परंपरेतून सुरुवात करून professional athlete होण्याचा स्पष्ट मार्ग आपण तयार केला आहे का?

ही चर्चा केवळ कुस्तीपुरती मर्यादित ठेवण्याचीही गरज नाही. Physical Culture म्हणजे शरीराला सक्षम बनवण्याची संपूर्ण संस्कृती. व्यायामशाळा, तालिम, धावणे, मल्लखांब, कुस्ती आणि इतर शारीरिक प्रशिक्षण पद्धतींनी अनेक पिढ्यांमध्ये शिस्त आणि शारीरिक क्षमता निर्माण केली. आजच्या sedentary lifestyle आणि screen-heavy जीवनशैलीच्या काळात या परंपरेकडे केवळ “जुनी पद्धत” म्हणून पाहण्याऐवजी तिच्यातील उपयुक्त घटक आधुनिक पद्धतीने पुढे नेण्याची संधी आहे. महाराष्ट्राच्या क्रीडा धोरणात “Fitness through Sports for All” हा उद्देश ठेवण्यात आला होता. 

पण क्रांतिकारी बदल फक्त तालिम वाचवण्यात नाही; तालिमीतून निर्माण होणाऱ्या प्रतिभेला पुढे नेण्यात आहे. महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाचे अधिकृत उद्दिष्टच शाळा व महाविद्यालयांपासून क्रीडा संस्कृती विकसित करणे, आखाडे व क्रीडा संस्थांना प्रोत्साहन देणे, प्रतिभावान खेळाडू शोधणे आणि त्यांना प्रशिक्षणाच्या सुविधा उपलब्ध करून देणे असे आहे. त्यामुळे पुण्यातील तालिम आणि शैक्षणिक संस्था यांच्यात मजबूत connection निर्माण झाला तर “तालिम → शाळा/महाविद्यालय → स्पर्धा → उच्चस्तरीय प्रशिक्षण → करिअर” असा पूर्ण pathway तयार होऊ शकतो.

याचे एक अधिकृत उदाहरण पुण्यातच आहे. Krida Prabodhini च्या माध्यमातून पुण्यात sport-specific systematic training, balanced nutrition आणि modern sports facilities उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे आणि Wrestling ही त्यातील disciplines पैकी एक आहे. 2025–26 साठी विभागाच्या माहितीनुसार राज्यातील आठ training centres मध्ये एकूण 492 trainees प्रशिक्षण घेत आहेत. म्हणजेच पारंपरिक शारीरिक संस्कृती आणि आधुनिक athlete development यांची सांगड घालणे केवळ कल्पना नाही; त्यासाठी सरकारी पातळीवर काही संरचना आधीपासून अस्तित्वात आहेत.

मग पुण्यासमोरचा पुढचा प्रश्न अधिक मोठा आहे — आपण तालिमीकडे फक्त “कुस्ती शिकण्याची जागा” म्हणून पाहणार की “Grassroots Sports Development Centre” म्हणून? तालिमीतून फक्त मल्ल तयार होऊ नयेत; तिथून प्रशिक्षक, fitness professionals, referees, sports administrators, sports-content creators आणि इतर क्रीडा क्षेत्रातील professionals तयार होण्याची संधी निर्माण झाली पाहिजे. म्हणजेच तालिम ही केवळ भूतकाळाची आठवण न राहता भविष्यातील Sports Career ची पहिली पायरी बनू शकते.

आणि इथेच या Forum चा सर्वात महत्त्वाचा विद्रोही प्रश्न उभा राहतो:

“आपण तालिम जपतोय कारण ती आपली परंपरा आहे, की तालिम विकसित करतोय कारण ती पुढचा खेळाडू घडवू शकते?”

 “मातीच्या आखाड्यात घाम गाळणाऱ्या मुलाच्या हातात आपण फक्त पदक देणार आहोत, की त्याला प्रशिक्षण, शिक्षण, करिअर आणि भविष्यासाठी पूर्ण क्रीडा व्यवस्था देणार आहोत?”

तालिम वाचवणे म्हणजे फक्त मातीचा आखाडा वाचवणे नाही.
तालिम वाचवणे म्हणजे शिस्त, शारीरिक संस्कृती आणि खेळाडू घडवण्याची grassroots व्यवस्था वाचवणे.

पण पुढचे पाऊल त्याहून मोठे असायला हवे:

परंपरा → आधुनिक Sports Science → प्रशिक्षण → स्पर्धा → Talent Identification → Career

पुण्याची कुस्ती आणि व्यायामसंस्कृती केवळ “आपली जुनी परंपरा” म्हणून संग्रहित करण्याची गोष्ट नाही. योग्य प्रशिक्षण, सुरक्षितता, शिक्षण आणि आधुनिक sports science ची जोड मिळाली तर ती पुढच्या पिढीच्या athlete development ची मजबूत पायाभरणी बनू शकते.

“तालिमीतला घाम फक्त मातीमध्ये मिसळू नये; त्यातून उद्याचा खेळाडू, त्याचे करिअर आणि पुण्याची नवी क्रीडा ओळख घडली पाहिजे.”

पुणे हे शिक्षणाचे आणि तरुणांचे शहर म्हणून ओळखले जाते. आज शहरात सकाळी रस्त्यांवर धावणारे runners, parks मध्ये fitness करणारे नागरिक आणि weekend ला cycling करणारे तरुण मोठ्या प्रमाणात दिसतात. पुणे जिल्हा प्रशासनाच्या अधिकृत माहितीतही शहरातील काही सार्वजनिक जागा jogging आणि recreational activity साठी वापरल्या जात असल्याचे दिसते; उदाहरणार्थ, Sarasbaug-Peshwe Park येथे jogging track असल्याची नोंद आहे. पण इथेच एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारायला हवा — Running आणि Cycling ही फक्त lifestyle activity राहणार आहे की पुण्याच्या क्रीडा संस्कृतीचा गंभीर भाग बनणार आहे?

आज “Fitness” हा शब्द आपण gym, weight loss, body transformation आणि social-media reels यांच्याशी जोडतो. पण Fitness म्हणजे केवळ दिसायला fit असणे नाही; ती खेळाडू घडवण्याची पहिली पायरी आहे. महाराष्ट्राच्या क्रीडा धोरणानेही “Fitness through Sports for All” या विचाराला महत्त्व दिले आहे आणि नागरिक, विशेषतः युवकांमध्ये physical fitness व active living वाढवण्याची गरज स्पष्ट केली आहे. मग प्रश्न असा आहे — आपण fitness ला वैयक्तिक hobby म्हणून पाहणार की शहराच्या sports ecosystem चा पाया म्हणून?

Running कडे पाहण्याची आपली मानसिकताही बदलण्याची गरज आहे. एखादा तरुण सकाळी 5 किलोमीटर धावतो, तर आपण त्याला “fitness करणारा मुलगा” म्हणतो; पण त्याच्यातील endurance athlete आपण किती वेळा शोधतो? 5K, 10K, Half Marathon, Trail Running आणि Cross-Country सारख्या disciplines मध्ये त्याच क्षमतेचा पुढचा प्रवास होऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाच्या Krida Prabodhini कार्यक्रमात Athletics आणि Triathlon यांसह विविध disciplines मध्ये systematic training, nutrition आणि modern sports facilities देण्याचा उद्देश आहे. म्हणजे fitness पासून competitive sport पर्यंत जाणारा मार्ग अस्तित्वात आहे; प्रश्न आहे तो पुण्यातील सामान्य तरुणाला हा मार्ग किती स्पष्टपणे दिसतो?

Cycling बाबतीत तर पुण्यासमोर आणखी मोठी संधी आहे. पुणे महानगरपालिकेच्या Pune Cycle Plan मध्ये सुरक्षित, सोयीस्कर आणि comfortable cycling conditions निर्माण करण्याची स्पष्ट vision मांडण्यात आली होती. त्यात short trips साठी walking आणि cycling वाढवणे, existing cyclists टिकवणे आणि motorized transport वरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी cycling ला प्रोत्साहन देण्याची उद्दिष्टे नमूद आहेत. याचा अर्थ cycling ही फक्त hobby नाही; ती urban mobility आणि public-space planning चा विषयसुद्धा आहे.

पण आपल्या Forum चा प्रश्न आणखी पुढे जाणारा असायला हवा — “पुण्यात Cycling आहे का?” हा प्रश्न नाही; “पुण्यातील Cycling Culture मधून किती Competitive Cyclists तयार होत आहेत?” हा प्रश्न आहे. पुणे जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावरच किल्ले, टेकड्या, grasslands आणि urban-rural landscape यांना जोडणाऱ्या cycling experience चा उल्लेख आहे. म्हणजे पुण्याचा भूगोल recreational cycling साठीच नव्हे तर endurance आणि outdoor sports साठीही वापरता येऊ शकतो, अशी शक्यता स्पष्टपणे दिसते.

मात्र इथे सुरक्षिततेचा प्रश्न दुर्लक्षित करता येणार नाही. Cyclist साठी सुरक्षित रस्ता, pedestrian साठी सुरक्षित जागा आणि runner साठी योग्य public space ही केवळ सुविधा नाही; ती शहराच्या sports culture ची मूलभूत गरज आहे. म्हणूनच cycling infrastructure म्हणजे फक्त cycle track तयार करणे नव्हे. Connected routes, सुरक्षित crossings, योग्य lighting, traffic awareness, maintenance आणि emergency support यांचा विचार एकत्र करावा लागतो. Pune Cycle Plan मध्येही safe behaviour by motorists towards cyclists and pedestrians हा स्वतंत्र उद्देश ठेवण्यात आला होता. 

आता या चर्चेला क्रांतिकारी वळण देण्याची वेळ आहे. पुण्यात हजारो लोक running आणि cycling करतात; मग त्यांना फक्त “fitness community” म्हणून का पाहायचे? त्यातून school-level competitions, college leagues, city-level running events, cycling races, trail-running events, talent identification आणि athlete development यांची साखळी का तयार होऊ नये? महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाचे उद्दिष्टच sports ला education system च्या mainstream मध्ये आणणे आणि sports culture विकसित करणे असे आहे. 

आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे संधीची समानता. प्रत्येक विद्यार्थ्याकडे महागडी gym membership, personal trainer किंवा expensive sports academy असतेच असे नाही. पण running सुरू करण्यासाठी अनेकदा महागड्या equipment ची गरज नसते; cycling साठीही शहरात सुरक्षित मार्ग उपलब्ध असणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे public spaces मध्ये accessible fitness आणि sports opportunities निर्माण करणे हे grassroots sports development च्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.

🔥 Forum चा विद्रोही प्रश्न

“पुण्यात हजारो लोक रोज धावत आहेत आणि सायकल चालवत आहेत; पण आपण त्यांच्यातील किती जणांना ‘खेळाडू’ म्हणून ओळखतो?”

आणखी थेट प्रश्न:

“Running ला आपण फक्त वजन कमी करण्याचे साधन आणि Cycling ला फक्त weekend hobby मानणार आहोत, की याच संस्कृतीतून पुण्याचे पुढचे Endurance Athletes तयार करणार आहोत?”

पुण्याला आणखी एक fitness trend नको — पुण्याला एक मजबूत fitness-to-sport pathway हवा.

Morning Runner → Competitive Runner
Weekend Cyclist → Competitive Cyclist
Fitness Enthusiast → Athlete
Public Space → Sports Space
College Student → Future Sports Professional

ही साखळी तयार झाली तर Running आणि Cycling केवळ lifestyle राहणार नाहीत; ते पुण्याच्या क्रीडा संस्कृतीचे प्रवेशद्वार बनू शकतात.

 “पुणे रोज धावतंय… पण त्या धावण्याला आपण खेळाडू होण्याची दिशा देणार आहोत का?”

हीच या Forum ची क्रांतिकारी दिशा आहे — Fitness ला Sport शी, Sport ला Competition शी आणि Competition ला Career शी जोडणे.

पुण्याची क्रीडा ओळख केवळ क्रिकेट, फुटबॉल किंवा आधुनिक sports facilities पुरती मर्यादित नाही. महाराष्ट्राच्या क्रीडा परंपरेत कुस्ती, कबड्डी आणि खो-खो यांसारख्या खेळांना स्वतंत्र स्थान आहे. महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागानेही या खेळांच्या राज्यस्तरीय स्पर्धांसाठी स्व. खाशाबा जाधव चषक कुस्ती, छत्रपती शिवाजी महाराज चषक कबड्डी आणि कै. भाई नेरुरकर चषक खो-खो यांसारख्या स्पर्धांची व्यवस्था केली आहे. या स्पर्धांचा उद्देश युवा पिढीला खेळाकडे आकर्षित करणे आणि त्यांच्या क्रीडा गुणांना संधी देणे असल्याचे विभाग सांगतो. 

पण इथेच एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो — या खेळांना आपण आपल्या शहराच्या विकासात खरंच किती जागा देतो? कारण पारंपरिक खेळांना मोठ्या स्टेडियमची नेहमीच गरज नसते; त्यांना लागते ती उपलब्ध मैदाने, नियमित सरावाची जागा, प्रशिक्षक, स्थानिक स्पर्धा आणि खेळाडूंच्या सातत्यपूर्ण विकासाची संधी. आणि म्हणूनच “पुण्यात किती मोठी sports infrastructure आहेत?” या प्रश्नापेक्षा “पुण्यातील सामान्य विद्यार्थ्याला रोज खेळण्यासाठी किती सहज उपलब्ध जागा आहे?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

पुणे वाढत आहे, शहर विस्तारत आहे आणि नवीन विकासकामे होत आहेत. त्याचवेळी खेळाच्या मैदानांसाठी स्वतंत्र आरक्षण आणि जमीन उपलब्धतेशी संबंधित सरकारी प्रक्रिया आजही सुरू असल्याचे पुणे जिल्हा प्रशासनाच्या नोंदींवरून दिसते. उदाहरणार्थ, दिघी येथे खेळाच्या मैदानासाठी भूसंपादनाची प्रक्रिया नोंदवली आहे; तसेच पुणे जिल्ह्यात “लहान मुलांचे खेळाचे मैदान” या उद्देशासाठी स्वतंत्र जमीन आरक्षणाची अधिकृत नोंदही आहे. याचा अर्थ मैदान हा केवळ “मोकळा प्लॉट” नसून शहराच्या भविष्यातील क्रीडा संस्कृतीचा भाग म्हणून नियोजन करण्याचा विषय आहे.

महाराष्ट्राच्या क्रीडा धोरणातही क्रीडा सुविधा निर्माण करणे, शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालयांना खेळांसाठी प्रोत्साहन देणे, क्रीडा मार्गदर्शक उपलब्ध करून देणे आणि शालेय क्रीडा स्पर्धांना चालना देणे यांसारख्या बाबींचा समावेश आहे. म्हणजे धोरणाच्या पातळीवर क्रीडा विकासाची गरज मान्य आहे. पण Forum चा विद्रोही प्रश्न असा आहे — धोरणात क्रीडा आहे, योजनांमध्ये क्रीडा आहे, स्पर्धांमध्ये क्रीडा आहे; मग आपल्या रोजच्या शहरजीवनात खेळासाठी पुरेशी जागा आणि वेळ कुठे आहे?

आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पारंपरिक खेळांचे बदलते स्वरूप. कबड्डी, खो-खो आणि कुस्ती हे केवळ गावाकडचे किंवा जुन्या पिढीचे खेळ म्हणून पाहण्याची मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. आजच्या काळात हे खेळ strength, speed, agility, reaction time, coordination आणि tactical thinking विकसित करणारे competitive sports आहेत. महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये या खेळांसाठी राज्यस्तरीय स्पर्धा आणि खेळाडूंना आपले कौशल्य दाखवण्याच्या संधींची नोंद आहे. 

मग पुण्यासारख्या शिक्षणाच्या शहरात एक वेगळा प्रयोग का होऊ नये? प्रत्येक शाळा, महाविद्यालय आणि परिसरातील मैदानाला स्थानिक पारंपरिक खेळांच्या विकासाशी जोडता येईल का? एखाद्या मैदानावर सकाळी fitness, दुपारी school sports आणि संध्याकाळी कबड्डी, खो-खो किंवा कुस्तीचे प्रशिक्षण अशी स्थानिक sports ecosystem तयार करता येईल का? आणि त्यातून खेळाडूंच्या पुढील प्रवासाला school → district → state → national → career असा स्पष्ट मार्ग देता येईल का?

कारण महाराष्ट्राच्या क्रीडा विभागाची अधिकृत भूमिका केवळ मैदान बांधण्यापुरती नाही. विभाग basic sports infrastructure, district coaching centres, विविध स्तरांवरील स्पर्धा, talent identification आणि Krida Prabodhini सारख्या योजनांद्वारे खेळाडूंच्या विकासाला प्रोत्साहन देत असल्याचे सांगते. त्यामुळे पुण्यासारख्या जिल्ह्यात खरी चर्चा “मैदान आहे की नाही?” इथे संपता कामा नये. खरी चर्चा असायला हवी — “त्या मैदानातून किती मुलांना खेळाची संधी मिळते, किती जण नियमित प्रशिक्षण घेतात आणि किती जणांना पुढे जाण्याचा मार्ग मिळतो?”

आणि हाच या Forum चा क्रांतिकारी विचार आहे — मैदान म्हणजे फक्त मोकळी जमीन नाही; मैदान म्हणजे एखाद्या मुलाच्या आयुष्याची पहिली sports academy असू शकते. एखाद्या छोट्या मैदानावर खेळणारा कबड्डीपटू उद्या राज्यस्तरीय खेळाडू होऊ शकतो, खो-खो खेळणारी मुलगी राष्ट्रीय स्तरावर जाऊ शकते किंवा आखाड्यात प्रशिक्षण घेणारा तरुण कुस्तीमध्ये आपली कारकीर्द घडवू शकतो. पण त्यासाठी मैदान वाचवणे पुरेसे नाही; त्या मैदानाला प्रशिक्षक, स्पर्धा, सुविधा, मार्गदर्शन आणि career pathway जोडणे आवश्यक आहे.

 “आपण शहर मोठं करत आहोत; पण त्या शहरात खेळणाऱ्या मुलांसाठी जागा खरंच मोठी करत आहोत का?”

आणि पारंपरिक खेळांसाठी आणखी थेट प्रश्न:

“पुण्याच्या मैदानांवर पुढची पिढी फक्त क्रिकेट खेळणार, की याच मैदानांवरून महाराष्ट्राची कुस्ती, कबड्डी आणि खो-खोची पुढची पिढीही घडणार?”

मैदान वाचवणे हा फक्त पर्यावरणाचा किंवा नगररचनेचा प्रश्न नाही — तो क्रीडा न्यायाचा प्रश्न आहे.

शहरातील प्रत्येक मुलाला महागडी academy, private turf किंवा exclusive sports facility मिळेलच असे नाही. पण त्याच्या घराजवळ सुरक्षित आणि वापरण्यायोग्य मैदान, प्रशिक्षक आणि खेळण्याची संधी मिळणे हीच grassroots sports ची खरी सुरुवात आहे.

म्हणून प्रश्न असा नाही की “पुण्यात मोठी sports infrastructure आहे का?”

खरा प्रश्न आहे —

“पुण्याच्या प्रत्येक मैदानाला आपण खेळाडू घडवण्याची जागा बनवणार आहोत का?”

कारण मैदान हरवलं, तर फक्त मोकळी जागा हरवत नाही — कदाचित उद्याचा एक यशस्वी खेळाडू हरवतो.

पुण्याचा इतिहास किल्ल्यांशिवाय अपूर्ण आहे. सिंहगड, राजगड, तोरणा, पुरंदर, शिवनेरी यांसारखे किल्ले केवळ दगड-मातीच्या ऐतिहासिक वास्तू नाहीत; ते महाराष्ट्राच्या लष्करी इतिहासाचे, भौगोलिक बुद्धिमत्तेचे आणि संघर्षाच्या परंपरेचे साक्षीदार आहेत. पुणे जिल्हा प्रशासनाच्या अधिकृत माहितीत सिंहगड, राजगड, पुरंदर-वज्रगड आणि तोरणा यांसह अनेक किल्ल्यांचा ऐतिहासिक वारसा नोंदवला आहे. 

पण आजच्या पिढीसमोर एक वेगळा प्रश्न उभा करायला हवा — आपण या किल्ल्यांकडे फक्त इतिहास वाचण्यासाठी आणि पर्यटनासाठी पाहणार आहोत, की त्यांच्यात दडलेली क्रीडा क्षमता देखील ओळखणार आहोत? कारण किल्ल्यावर जाणे म्हणजे केवळ फिरणे नाही. चढाई, उतार, खडकाळ वाटा, लांब पल्ल्याचे चालणे, शरीराचा समतोल, endurance आणि मानसिक ताकद — या सर्वांचा एकत्रित अनुभव म्हणजे नैसर्गिक क्रीडा प्रशिक्षणच आहे.

याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे तोरणा. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार तोरणा हा 1,403 मीटर उंचीवरील पुणे जिल्ह्यातील सर्वोच्च hill fort आहे. वेल्हे गावातून होणाऱ्या चढाईमध्ये steep ascents, rocky terrain आणि narrow ridges येतात; अधिकृत पर्यटन माहितीनुसार या ट्रेकला साधारण 3–4 तास लागू शकतात. म्हणजेच हा केवळ “गड पाहण्याचा” अनुभव नाही; तो endurance आणि physical ability ची नैसर्गिक परीक्षा आहे.

राजगडाचे उदाहरण आणखी महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग राजगडाला विविध difficulty levels असलेल्या trekking routes साठी ओळखतो. Gunjavane route तुलनेने moderate आहे, तर Pali route मध्ये steep ascents आणि rugged terrain आहे. मग प्रश्न असा आहे — आपण या विविध नैसर्गिक मार्गांकडे structured sports training च्या दृष्टीने कधी पाहणार?

सिंहगड तर पुण्याच्या तरुणांच्या दैनंदिन trekking culture चा भाग झालेला आहे. पुणे जिल्हा प्रशासन सिंहगडाला पुण्यातील प्रमुख आणि लोकप्रिय किल्ला म्हणून नोंदवते, तर महाराष्ट्र पर्यटन विभाग त्याच्या trekking trails चा स्पष्ट उल्लेख करतो. पण इथेच आपल्या क्रीडा व्यवस्थेला प्रश्न विचारायची वेळ येते — सिंहगडावर हजारो लोक चढतात; पण त्यापैकी किती जणांना आपण future Trail Runner, Mountain Athlete किंवा Adventure Sports Athlete म्हणून ओळखतो?

आपण मुलांना क्रिकेटसाठी मैदान देतो, athletics साठी track शोधतो, football साठी turf शोधतो; मग Trekking, Trail Running, Mountain Cycling, Rock Climbing किंवा Adventure Racing यांसाठी पुण्याच्या नैसर्गिक भूभागाचा शास्त्रशुद्ध आणि सुरक्षित वापर करण्याचा विचार का करू नये? याचा अर्थ किल्ल्यांवर काँक्रीट टाकून sports infrastructure उभे करणे असा अजिबात नाही. उलट किल्ल्यांचा ऐतिहासिक आणि पर्यावरणीय वारसा अबाधित ठेवून marked trails, certified guides, प्रशिक्षित coaches, first-aid आणि rescue systems, timing systems, student competitions आणि scientific training programmes उभारण्याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

कारण किल्ले आपल्याला एक वेगळीच क्रीडा शिकवू शकतात — जिंकण्यापेक्षा स्वतःच्या मर्यादांवर मात करण्याची. पारंपरिक मैदानावर खेळाडूला निश्चित boundary असते; पण सह्याद्रीच्या डोंगरावर प्रत्येक चढण स्वतःची boundary ठरवते. इथे stamina संपली तर खेळाडूला स्वतःला पुढे ढकलावे लागते; पाय घसरला तर balance शिकावे लागते; मार्ग कठीण झाला तर निर्णयक्षमता वापरावी लागते. त्यामुळे Trekking culture ला केवळ “Adventure” म्हणून न पाहता physical literacy, endurance development आणि mental resilience च्या दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे.

आणखी महत्त्वाचे म्हणजे, याचा संबंध विद्यार्थ्यांच्या career शी जोडता येतो. Adventure Sports म्हणजे फक्त खेळाडू होणे नाही. प्रशिक्षक, mountaineering professional, outdoor educator, fitness trainer, adventure-event manager, sports photographer, sports-content creator आणि adventure-tourism entrepreneur अशा अनेक career opportunities निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे पुण्याच्या किल्ल्यांकडे पाहण्याची दृष्टी “इतिहास → Trekking → Sport → Skill → Career” अशी बदलण्याची गरज आहे.

 “आपण पुण्याच्या किल्ल्यांवर इतिहासाच्या कथा सांगत पुढच्या पिढीला फक्त भूतकाळ दाखवणार आहोत, की याच किल्ल्यांच्या चढाईतून त्यांना भविष्याची ताकद देणार आहोत?”

आणखी थेट प्रश्न:

“सिंहगड, राजगड, तोरणा आणि पुरंदरवर हजारो तरुण Trekking करतात; मग त्याच Trekking Culture मधून पुण्याने किती राष्ट्रीय दर्जाचे Adventure Athletes तयार केले?”

हा प्रश्न कोणत्याही एका संस्था किंवा सरकारला दोष देण्यासाठी नाही. तो संपूर्ण क्रीडा व्यवस्थेला विचार करण्यासाठी आहे. कारण पुण्याकडे किल्ले आहेत, सह्याद्री आहे, तरुणाई आहे आणि शिक्षणाच्या संस्था आहेत. आता गरज आहे ती या चार गोष्टींना जोडण्याची.

 “किल्ले जतन करा — पण त्यांना फक्त संग्रहालय बनवू नका.
सह्याद्री वाचवा — पण त्याला फक्त पर्यटनाचा backdrop बनवू नका.
तरुणांना Trekking करू द्या — पण त्यातून कौशल्य, क्रीडा आणि career निर्माण होईल अशी व्यवस्था उभी करा.”

कारण पुण्याचे किल्ले हे फक्त महाराष्ट्राच्या इतिहासाची स्मारके नाहीत; योग्य नियोजन, सुरक्षितता आणि पर्यावरण संवर्धनासह ते महाराष्ट्राच्या पुढच्या पिढीच्या endurance आणि adventure-sports culture चे नैसर्गिक मैदान बनू शकतात.