मातीचा आखाडा ते आधुनिक क्रीडा : पुण्याची कुस्ती परंपरा आपण जपली की फक्त तिच्या कथा जपल्या?

पुण्याची कुस्ती समजून घेण्यासाठी सुरुवात फक्त आजच्या wrestling competitions पासून करता येणार नाही. तिच्या मुळाशी तालिम, आखाडा, शरीरसाधना, गुरु-शिष्य परंपरा, आहार, शिस्त आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांचा एकत्रित इतिहास आहे. मात्र या इतिहासाचा अभ्यास करताना एक महत्त्वाची ऐतिहासिक खबरदारी आवश्यक आहे. “शिवाजी महाराजांनी महाराष्ट्रभर शेकडो तालमी स्थापन केल्या” हा दावा लोकप्रिय परंपरेत आढळतो; परंतु त्यासाठी थेट, समकालीन आणि निर्विवाद दस्तऐवजी पुरावा मर्यादित आहे. त्याऐवजी उपलब्ध स्रोतांमध्ये मराठा काळातील शारीरिक प्रशिक्षण, कुस्ती आणि लष्करी तयारीचे उल्लेख, त्यानंतरच्या पेशवाईतील तालमींचे स्पष्ट दस्तऐवजीकरण आणि पुढे महाराष्ट्रात विकसित झालेली कुस्तीसंस्कृती दिसते. त्यामुळे हा Forum आख्यायिका नव्हे, तर पुराव्यांतून physical culture चा प्रवास शोधणारा अभ्यास असायला हवा. Joseph S. Alter यांच्या The Wrestler’s Body या University of California Press च्या अभ्यासातही भारतीय wrestling ला केवळ sport नव्हे, तर शरीर, शिस्त, आचार आणि सामाजिक ओळख यांचा जीवनपद्धतीसारखा अभ्यास म्हणून पाहिले आहे. (UC Press E-Books Collection)

शिवाजी महाराजांच्या काळाशी जोडलेला सर्वात महत्त्वाचा संदर्भ ‘आज्ञापत्र’ आहे. रामचंद्रपंत अमात्यांशी संबंधित या ग्रंथात राजकुमारांच्या शिक्षणात spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises यांत प्रवीण असलेल्या तज्ज्ञांकडून प्रशिक्षण घेण्याचा निर्देश आढळतो. याचा अर्थ त्या काळातील राज्यव्यवस्थेत शारीरिक कौशल्य आणि युद्धकौशल्य ही एकमेकांपासून वेगळी क्षेत्रे नव्हती. पण याच स्रोतावरून “शिवाजी महाराज रोज अमुक प्रकारची कुस्ती करत” असा निष्कर्ष काढता येत नाही. योग्य निष्कर्ष एवढाच की राजकीय आणि लष्करी शिक्षणाच्या व्यापक चौकटीत शारीरिक प्रशिक्षण व कुस्तीला महत्त्वाचे स्थान होते. (Scribd)

या पार्श्वभूमीवर पुण्याची पेशवाईतील तालिमसंस्कृती अधिक स्पष्टपणे दिसते. इतिहास संशोधक Saili K. Palande-Datar यांच्या पुण्यातील तालमीवरील संशोधनात्मक लेखानुसार पारंपरिक wrestling आणि physical-training centres म्हणून तालमींची संस्थात्मक वाढ पेशवा माधवराव I यांच्या काळात झाली; त्यापूर्वी नानासाहेब पेशव्यांकडून तालमींना आर्थिक मदत मिळत असल्याचेही लेखात नमूद आहे. तालमींच्या दैनंदिन खर्चासाठी patronage, नामवंत मल्लांना stipend, कुस्तीच्या सामन्यांचे आयोजन आणि खेळाडूंच्या आहाराची व्यवस्था अशा गोष्टींचा उल्लेख येतो. म्हणजे कुस्ती ही फक्त गावोगावी होणारी spontaneous activity नव्हती; तिच्याभोवती संस्था, प्रशिक्षक, आहार, अर्थव्यवस्था आणि स्पर्धात्मक व्यवस्था तयार झाली होती. (Hindustan Times)

याहून महत्त्वाची बाब म्हणजे तालिम स्वतः एक प्रकारची training institution होती. Puneच्या जुन्या तालमींमध्ये मातीचा आखाडा, व्यायामासाठी दगडी वजनं, लाकडी clubs, ropes आणि dand-baithak सारख्या पद्धतींचा वापर होत असे. Palande-Datar यांच्या नोंदीनुसार मल्लांसाठी विशिष्ट आहार—khurak—आणि कठोर दैनंदिन जीवनशैली महत्त्वाची होती. त्यामुळे traditional wrestling ला “फक्त दोन माणसांची झुंज” म्हणून पाहणे चुकीचे ठरेल. आखाडा हा शरीर तयार करण्याचा, आहार नियंत्रित करण्याचा, शिस्त लावण्याचा आणि गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली व्यक्तिमत्त्व घडवण्याचा सामाजिक अवकाश होता. (Hindustan Times)

पुण्यातील Chinchechi Talim याचे भौतिक उदाहरण देते. विविध विश्वासार्ह secondary sources तिची स्थापना 18व्या शतकातील पेशवाईशी जोडतात; मात्र स्थापनेच्या वर्षाबाबत स्रोतांमध्ये फरक आढळतो—Hindustan Times 1783 सांगते, तर Indian Express 1773 असा उल्लेख करते. त्यामुळे नेमक्या वर्षाबाबत सावध राहणे योग्य आहे; मात्र पेशवाईच्या काळापासून तिचे अस्तित्व आणि मातीच्या कुस्तीशी असलेले सातत्य या दोन्हींचा उल्लेख अनेक स्रोतांत आढळतो. Indian Express ने 2017 मध्ये या तालिमीत सुमारे 40 मल्ल प्रशिक्षण घेत असल्याचे नोंदवले होते. (The Indian Express)

मात्र पुण्याच्या कुस्ती इतिहासाचा सर्वात प्रभावी दस्तऐवज कदाचित 1927–29 मध्ये Government of Bombay ने नेमलेल्या Physical Training Committee चा अहवाल आहे. हा अहवाल अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण तो केवळ लोकपरंपरा किंवा कौटुंबिक स्मृती सांगत नाही; तो त्या काळातील physical-training institutions प्रत्यक्ष पाहून त्यांचे स्वरूप नोंदवतो. महाराष्ट्रातील indigenous physical training संदर्भात या अहवालात akhadas आणि physical-education movements चा उल्लेख आहे. त्यात Poona मधील Maharashtriya Mandal च्या Akhada चे तपशील देताना 300 पेक्षा जास्त विद्यार्थी नोंदणीकृत असून त्यापैकी सुमारे 200 रोज उपस्थित राहत असल्याचे नमूद आहे. Dand, namaskar, baithak, malkhamb, wrestling, lathi, lezim, patta, lance, swimming आणि physical drill यांसारखे अभ्यासक्रम तेथे चालत होते; विद्यार्थ्यांना वयोगटानुसार प्रशिक्षण दिले जात असे आणि वजन-उंचीची नोंद व नियमित medical examination देखील केले जात होते. (Sindhi Library)

हा दस्तऐवज आपल्या Forum साठी क्रांतिकारी पुरावा आहे. कारण तो सांगतो की पुण्यात indigenous physical culture ही केवळ “जुन्या आखाड्यातली मातीची कुस्ती” नव्हती. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच पुण्यातील एका physical-training institution मध्ये graduated training, group instruction, record keeping आणि medical examination यांसारख्या संघटित पद्धती वापरल्या जात होत्या. आज आपण “modern sports science” म्हणतो त्याची ती समकालीन रूपरेखा नव्हती, हे स्पष्ट आहे; पण training ला structured discipline म्हणून पाहण्याची परंपरा अस्तित्वात होती, हे हा सरकारी अहवाल ठोसपणे दाखवतो. (Sindhi Library)

इथून पुढचा इतिहास आणखी महत्त्वाचा आहे. कुस्ती आणि तालिमसंस्कृती महाराष्ट्रात सामाजिक जीवनाचा भाग बनली. Alter यांच्या अभ्यासात akhara हे फक्त व्यायाम करण्याचे ठिकाण नसून guru, disciple, आहार, शिस्त आणि सामाजिक मूल्ये यांची संस्था म्हणून वर्णन केले आहे. त्यांच्या मते भारतीय wrestling मध्ये शरीर तयार करण्याबरोबरच संयम, कठोर जीवनशैली आणि नैतिक शिस्त यांना महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे traditional akhada च्या यशाचा मापदंड केवळ “कोण जिंकले?” असा नव्हता; मल्ल म्हणून माणूस कसा घडला? हा प्रश्न त्यात अंतर्भूत होता. (UC Press E-Books Collection)

पुण्याच्या सामाजिक इतिहासात तालमींची दुसरी बाजूही पाहणे आवश्यक आहे. 19व्या आणि 20व्या शतकात काही तालमींना औपनिवेशिक प्रशासन संशयाने पाहत होते, विशेषतः पुण्यातील राजकीय हालचाली आणि Chapekar brothers च्या संदर्भानंतर. Hindustan Times च्या पुणे तालमीवरील संशोधनानुसार काही तालमींना राष्ट्रवादी संघटनांशी संबंध असल्याचा संशय ब्रिटिशांना होता; नंतर Swadeshi काळात physical training आणि युवक संघटनांना नव्या अर्थाने महत्त्व मिळाले. या बाबतीत प्रत्येक तालिम थेट राजकीय केंद्र होती असे म्हणणे अतिरेक ठरेल; पण शरीर घडवण्याची संस्था ही सामाजिक आणि राजकीय वातावरणापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती, हे पुण्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचे निरीक्षण आहे. (Hindustan Times)

यातून एक वेगळाच अर्थ समोर येतो—तालिम ही फक्त wrestling academy नव्हती; ती community institution होती. विभिन्न सामाजिक पार्श्वभूमीतील लोकांनी तालमींच्या माध्यमातून शारीरिक प्रशिक्षण घेतल्याचे पुण्याच्या इतिहासावरील संशोधनात्मक लेखात नमूद आहे. त्यामुळे आखाड्याचा इतिहास फक्त मल्लांच्या शरीराचा इतिहास नाही; तो स्थानिक समाज, गुरु-शिष्य संबंध, प्रतिष्ठा, समुदाय आणि सार्वजनिक जीवनाचा इतिहास देखील आहे. (Hindustan Times)

पण आता Forum चा खरा विद्रोही प्रश्न इथे उभा राहतो. महाराष्ट्र सरकार आजही wrestling development साठी स्वतंत्र योजना चालवते. महाराष्ट्राच्या Sports Department च्या अधिकृत कागदपत्रांमध्ये “Development of Talim and Wrestling Center”, wrestling-art development, wrestler honorarium, school sports आणि athlete development यांसारख्या योजना नोंदलेल्या आहेत. विभागाच्या vision मध्ये gymnasiums, akhadas आणि sports organisations यांच्या माध्यमातून sports culture विकसित करण्याचे तसेच talent शोधून त्याला सुविधा देण्याचे उद्दिष्ट स्पष्टपणे नमूद आहे. (Maharashtra Sports)

म्हणजे सरकारी धोरणाच्या पातळीवर तालिम आणि कुस्तीचे महत्त्व अजूनही मान्य आहे. पण जमीन पातळीवरील चित्र अस्वस्थ करणारे आहे. 24 जानेवारी 2025 रोजी Indian Express ने पुण्यातील heritage talims च्या स्थितीवर केलेल्या रिपोर्टनुसार अनेक जुन्या तालमी बंद पडल्या किंवा बंद होण्याच्या स्थितीत होत्या; रिपोर्टमध्ये PMC च्या sports department कडील talim-maintenance निधी मागील काही वर्षांत न वापरला गेल्याचे संबंधित अधिकाऱ्यांनी सांगितले आणि National Talim Sangh, Pune कडून शहरात 58 registered talims असल्याची माहिती देण्यात आली. हा आकडा आणि निधीबाबतचे दावे संबंधित अधिकाऱ्यांच्या/संस्थेच्या statements वर आधारित आहेत; ते स्वतंत्रपणे audited census म्हणून पाहणे योग्य नाही. तरीही हा report एक महत्त्वाचा implementation gap दाखवतो. (The Indian Express)

आणि हाच या Forum चा सर्वात मोठा क्रांतिकारी मुद्दा आहे.

कुस्तीचा इतिहास सांगणे सोपे आहे.
तालिमीतल्या मातीचे फोटो पोस्ट करणे सोपे आहे.
शिवाजी महाराज, पेशवे आणि मल्लांच्या कथा सांगणेही सोपे आहे.

पण खरा प्रश्न आहे—

आजची तालिम पुढचा राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय खेळाडू घडवण्यासाठी सक्षम आहे का?

पारंपरिक मातीच्या आखाड्याची शिस्त आणि आधुनिक wrestling mat वरची स्पर्धा यांच्यामध्ये आज एक मोठी दरी आहे. International wrestling साठी strength & conditioning, sports nutrition, recovery, injury prevention, sports medicine, video analysis, competition planning आणि weight management यांसारख्या आधुनिक बाबी आवश्यक आहेत. त्यामुळे “परंपरा विरुद्ध आधुनिकता” हा चुकीचा binary प्रश्न आहे. योग्य प्रश्न असा आहे—तालिमेच्या परंपरेतील जे मूल्यवान आहे ते जपत आधुनिक sports science तिच्यात किती प्रमाणात आणता येईल?

महाराष्ट्राच्या अधिकृत क्रीडा धोरणात wrestling training centres, coaching आणि infrastructure ला स्थान दिले गेले आहे; तसेच राज्याचा क्रीडा विभाग talent identification, district coaching centres आणि competition pathway यांचा उल्लेख करतो. (Maharashtra Sports) मग पुण्यातील ऐतिहासिक तालमींसाठी एक स्पष्ट “Talim → School → District → State → National → Professional Wrestling” pathway का तयार करू नये?

आणखी पुढचा प्रश्न Career चा आहे. तालिमीतला प्रत्येक मुलगा Olympian होईलच असे नाही—आणि sports system ने प्रत्येकाकडून ते अपेक्षितही ठेवू नये. पण wrestling ecosystem मध्ये coach, referee, strength & conditioning professional, sports nutritionist, physiotherapist, sports administrator, event organiser अशा विविध व्यावसायिक भूमिका असतात. त्यामुळे तालिम वाचवण्याचा अर्थ केवळ मातीचा आखाडा जतन करणे नाही; त्या संस्थेला आधुनिक sports ecosystem शी जोडणे हा त्याचा पुढचा टप्पा असायला हवा.

 “आपण पुण्याच्या तालमींची माती जपतोय; पण त्या मातीतून निर्माण होणाऱ्या प्रतिभेला आपण भविष्य देतोय का?”

आणखी खोल प्रश्न—

“शिवकालीन physical culture पासून पेशवाईच्या तालमी, स्वातंत्र्यपूर्व physical-training movements आणि आधुनिक wrestling पर्यंत आलेली ही परंपरा आपण फक्त ‘आपला गौरवशाली इतिहास’ म्हणून सांगणार आहोत, की तिचे scientific आणि sustainable futureही तयार करणार आहोत?”

Forum ची भूमिका

तालिम वाचवणे ≠ फक्त जुनी इमारत वाचवणे.

तालिम वाचवणे म्हणजे —

मातीचा आखाडा

• गुरु-शिष्य परंपरा
• शारीरिक शिस्त
• स्थानिक समुदाय
• आधुनिक Sports Science
• सुरक्षित प्रशिक्षण
• स्पर्धा
• शिक्षण
• Career Pathway**

यांची सांगड घालणे.

म्हणूनच या Forum ची मूळ विचारसाखळी:

Shivकालीन Physical Preparedness → Peshwa Talim Culture → Pune Akhadas → Maharashtra Wrestling Tradition → Modern Sports Science → Athlete Development

आणि शेवटी—

“तालिम ही महाराष्ट्राच्या भूतकाळाची आठवण नाही; प्रश्न एवढाच आहे की आपण तिला भूतकाळातच ठेवणार आहोत की तिच्यातून भविष्यातला खेळाडू घडवणार आहोत?”

महत्त्वाचे Authentic References

1. Government of Bombay, Report of the Physical Training Committee, 1927–29 — Pune’s Maharashtriya Mandal Akhada, indigenous physical training, wrestling, malkhamb, dand-baithak, lathi, patta, student numbers, graduated training आणि medical examination यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा primary-era government record. (Sindhi Library)

2. Joseph S. Alter, The Wrestler’s Body: Identity and Ideology in North India, University of California Press, 1992 — akhara, guru-shishya, bodily discipline, wrestling as a way of life आणि patronage समजण्यासाठी प्रमुख academic work. (UC Press E-Books Collection)

3. Ajnapatra / S. V. Puntambekar, Journal of Indian History, 1929 — spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises यांचे historical reference. (Scribd)

4. Maharashtra Sports Department — Talim & Wrestling Centre development, wrestling development, athlete support आणि official sports-policy framework. (Maharashtra Sports)

5. Hindustan Times, “Sutradhara’s Tales: Pune talims’ enduring history”, 18 May 2022 — Pune’s Peshwa-era talims, patronage, training regimen, khurak, wrestling competitions आणि Chinchechi Talim यावरील local historical research. (Hindustan Times)

6. Indian Express, “How Pune’s heritage Talims are wrestling with extinction”, 24 January 2025 — contemporary condition of Pune’s heritage talims, reported funding/implementation issues आणि registered talims संदर्भातील माहिती. (The Indian Express)

एक महत्त्वाची संशोधन-भूमिका: या Forum मध्ये “शिवाजी महाराजांनीच आधुनिक कुस्तीची संपूर्ण परंपरा निर्माण केली” असा दावा केलेला नाही. उपलब्ध पुरावे वेगवेगळ्या काळांना वेगळे दाखवतात—शिवकालीन physical/military training, पेशवाईतील institutional talims, औपनिवेशिक काळातील indigenous physical-training movements आणि आधुनिक competitive wrestling. याच वेगळ्या टप्प्यांना जोडून पाहणे म्हणजेच या विषयाचे खरे deep research.