पुण्याची ओळख आपण अनेक वर्षांपासून शिक्षणाचे शहर, IT हब आणि ऐतिहासिक शहर अशी करून देत आलो आहोत. पण पुण्याची आणखी एक मोठी ओळख आपण पुरेशी पुढे आणली आहे का? पुणे जिल्हा सह्याद्रीच्या पायथ्याशी वसलेला असून त्याचा भौगोलिक विस्तार Ghatmatha, Maval आणि Desh अशा विविध प्रदेशांमध्ये विभागलेला आहे. पश्चिम घाटापासून दख्खनच्या पठारापर्यंत पसरलेली ही भौगोलिक रचना पुण्याला डोंगर, घाट, पठार, किल्ले आणि विविध प्रकारचा नैसर्गिक भूभाग देते. (Pune Government)

मग एक सरळ प्रश्न विचारायलाच हवा — इतका मोठा नैसर्गिक भूभाग आपल्या क्रीडा व्यवस्थेचा भाग का होऊ नये?

आज आपण “Sports Infrastructure” म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर मैदान, स्टेडियम, Indoor Hall किंवा Synthetic Track येतो. पण डोंगर हा Track असू शकतो, घाट हा Endurance Training Ground असू शकतो, किल्ल्याची चढण ही Strength आणि Stamina Training बनू शकते आणि सह्याद्री हा Adventure Sports चा नैसर्गिक क्रीडा परिसर बनू शकतो, हा विचार आपण किती गांभीर्याने केला आहे?

महाराष्ट्र पर्यटन विभाग स्वतः महाराष्ट्राच्या सह्याद्रीच्या भूप्रदेशाला trekking, rock climbing आणि rappelling सारख्या adventure activities साठी योग्य मानतो. (Maharashtra Tourism) पुणे जिल्ह्यातील तोरणा हे त्याचे ठोस उदाहरण आहे. 1,403 मीटर उंचीचा तोरणा हा पुणे जिल्ह्यातील सर्वोच्च hill fort असून तेथील चढाईमध्ये steep ascents, rocky terrain आणि narrow ridges आहेत—म्हणजेच endurance, balance आणि मानसिक ताकदीची खरी परीक्षा घेणारा नैसर्गिक भूभाग. (Maharashtra Tourism)

पण इथेच या Forum चा विद्रोही प्रश्न सुरू होतो.

आपण या डोंगरांकडे फक्त “Weekend Trek” म्हणून पाहणार आहोत की “Athlete Development” म्हणून?

सिंहगडावर हजारो लोक फिरायला जातात. तोरणा, राजगड, लोहगड, विसापूर आणि सह्याद्रीतील इतर भाग trekking साठी प्रसिद्ध आहेत. पुणे जिल्हा प्रशासनही सिंहगड आणि लोणावळा-खंडाळा यांसारख्या ठिकाणांना पर्यटन आणि नैसर्गिक वारशाच्या संदर्भात नोंदवते. (Pune Government) पण या नैसर्गिक ठिकाणांचा उपयोग नियमित Trail Running, Mountain Cycling, Adventure Racing, Climbing किंवा Endurance Training साठी संरचित पद्धतीने किती केला जातो? हा प्रश्न विचारणे गरजेचे आहे.

कारण क्रीडा म्हणजे फक्त मैदानावर खेळला जाणारा खेळ नाही. क्रीडा म्हणजे शरीराची क्षमता, मानसिक ताकद, शिस्त, endurance, risk management आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता. या सर्व गोष्टींचे प्रशिक्षण सह्याद्री देऊ शकतो. मग पुण्याच्या विद्यार्थ्यांना या नैसर्गिक क्रीडा संपत्तीशी जोडणारी व्यवस्थित व्यवस्था का उभी करू नये?

याचा अर्थ प्रत्येक किल्ल्यावर स्टेडियम बांधणे असा अजिबात नाही. उलट निसर्ग वाचवत, सुरक्षितता राखत आणि स्थानिक पर्यावरणाचा सन्मान करत adventure sports साठी certified trails, trained coaches, rescue systems, medical support, timing systems, student competitions आणि structured training programmes तयार करता येतील का, हा प्रश्न आहे.

आणि इथेच पुण्याच्या Education Hub या ओळखीला क्रीडेशी जोडण्याची संधी आहे. पुण्यात इतक्या शैक्षणिक संस्था आहेत; मग विद्यार्थ्यांना classroom मधून सह्याद्रीपर्यंत आणि सह्याद्रीपासून sports career पर्यंत नेणारा मार्ग का तयार होऊ नये? Trekking करणारा विद्यार्थी उद्या Trail Runner होऊ शकतो, Cycling करणारा विद्यार्थी Mountain Biker होऊ शकतो आणि Adventure Sports मध्ये रस असणारा विद्यार्थी प्रशिक्षक, event manager, fitness professional किंवा adventure-sports entrepreneur होऊ शकतो.

म्हणून या Forum चा मुद्दा “पुण्यात Adventure Sports वाढवूया” एवढाच नाही. मुद्दा त्यापेक्षा मोठा आहे:

“पुण्याला खेळाडू घडवण्यासाठी नेहमी नवीन मैदानाची गरज आहे असे आपण मानतो; पण आपल्या पायाखाली असलेल्या सह्याद्रीकडे आपण कधी क्रीडा मैदान म्हणून पाहिले आहे का?”

पुण्याच्या डोंगरांवर आपण फक्त फोटो काढणार, Trek करून परत येणार आणि त्याला पर्यटन म्हणणार, की याच डोंगरांमधून Endurance Athletes, Trail Runners, Cyclists, Climbers आणि Adventure Sports Professionals घडवणार?

पुण्याचा सह्याद्री ही फक्त भौगोलिक ओळख नाही. तो क्रीडा क्षेत्रासाठी वापरता येणारा एक नैसर्गिक asset आहे. प्रश्न सह्याद्रीकडे काय आहे हा नाही; प्रश्न असा आहे की — आपण त्याच्याकडून काय घ्यायचे ठरवले आहे?

 “मैदान शोधण्यापेक्षा, आपल्या आजूबाजूला असलेल्या निसर्गाला क्रीडा मैदान म्हणून पाहण्याची दृष्टी बदलली पाहिजे.”

मुख्य संदर्भ: पुणे जिल्हा प्रशासन — भौगोलिक रचना व पर्यटन; महाराष्ट्र GSDA — सह्याद्री व दख्खन पठाराशी पुण्याचे भौगोलिक नाते; महाराष्ट्र पर्यटन विभाग — Adventure Tourism व Torna Fort. (Pune Government)