मैदान नव्हते, Gym नव्हते… मग शरीर घडत कसे होते?

आज एखाद्या खेळाडूच्या training ची कल्पना केली तर आपल्या डोळ्यासमोर gym, weights, synthetic track, fitness equipment, sports-science laboratory, physiotherapist आणि specialised coach अशी संपूर्ण व्यवस्था उभी राहते. पण सतराव्या शतकातील महाराष्ट्रात आजच्या अर्थाने अशी आधुनिक sports infrastructure व्यवस्था अस्तित्वात नव्हती. याचा अर्थ त्या काळात शारीरिक तयारी नव्हती असा अजिबात होत नाही. उलट उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत एक वेगळे चित्र दाखवतात—शारीरिक कौशल्य, युद्धकला, व्यायाम, शिस्त आणि प्रत्यक्ष परिस्थितीत हालचाल करण्याची क्षमता ही प्रशिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग होती. मात्र याला आधुनिक “sports training” असे थेट नाव देणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. त्या काळातील प्राथमिक संदर्भ प्रामुख्याने युद्ध, राज्यकारभार आणि लष्करी तयारीचे होते.

यासाठी एक महत्त्वाचा लिखित संदर्भ म्हणजे आज्ञापत्र. रामचंद्रपंत अमात्यांनी लिहिलेल्या या ग्रंथाची रचना 1715 मध्ये झाली; त्यामुळे तो शिवाजी महाराजांच्या प्रत्यक्ष कारकिर्दीतील contemporary training manual नाही, ही बाब सुरुवातीलाच लक्षात घेतली पाहिजे. तरीही त्यामध्ये राजकुमारांच्या शिक्षणासाठी spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises यांचे तज्ज्ञ शिक्षक ठेवण्याचे निर्देश आढळतात. Rosalind O’Hanlon यांनी या उल्लेखाचा त्यांच्या शैक्षणिक अभ्यासात वापर करताना दाखवले आहे की मराठा लष्करी संस्कृतीत bodily training आणि martial skills यांना संस्थात्मक महत्त्व होते. म्हणजे शारीरिक तयारी ही “युद्ध सुरू झाल्यावर” अचानक केली जाणारी गोष्ट नव्हती; ती शिक्षण आणि तयारीच्या व्यापक चौकटीचा भाग होती.

पण इथे एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो—आज आपण ज्यासाठी वेगळे मैदान किंवा training equipment शोधतो, त्यातील काही मूलभूत कौशल्ये त्या काळात नेमकी कुठे विकसित होत असतील? उत्तर आपल्याला सह्याद्रीच्या भूगोलात आणि प्रत्यक्ष लष्करी हालचालींमध्ये सापडते. UNESCO च्या Maratha Military Landscapes of India या जागतिक वारसा नोंदीनुसार मराठा किल्ल्यांची संपूर्ण संरक्षणव्यवस्था ही terrain, topography, physiography, forests, water resources आणि भौगोलिक विविधता यांना लष्करी नियोजनाशी जोडून तयार करण्यात आली होती. म्हणजे सह्याद्रीचा डोंगराळ भूभाग हा फक्त किल्ला उभा करण्याची जागा नव्हता; तो संपूर्ण military system चाच भाग होता.

याचा शरीराच्या प्रशिक्षणाशी संबंध आणखी स्पष्ट होतो, जेव्हा आपण लांब पल्ल्याच्या हालचाली आणि प्रत्यक्ष मोहिमांसाठी केलेली तयारी पाहतो. 1663 मध्ये Shaista Khan वरच्या पुणे मोहिमेसाठी निवडलेल्या दलाच्या तयारीबाबत United Service Institution of India Journal मधील अभ्यासात extensive horse-riding, fighting in built-up areas आणि long approach marches यांचे प्रशिक्षण दिले गेल्याचे नमूद केले आहे. येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे—हे training आधुनिक athletics नव्हते; पण ते शरीराला विशिष्ट operational demands साठी तयार करणारे होते. म्हणजेच वेग, endurance, सतत हालचाल, terrain adaptation आणि coordination ही कौशल्ये प्रत्यक्ष कामगिरीशी जोडली गेली होती.

म्हणूनच “नैसर्गिक प्रशिक्षण” हा शब्द वापरताना देखील आपण सावध असले पाहिजे. शिवकालीन सैनिक फक्त डोंगर चढून किंवा धावत राहून trained होत होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध नाही. उलट आज्ञापत्रातील wrestling, sword-playing, spear-throwing आणि athletic exercises, तसेच मोहिमांसाठी केलेल्या riding आणि marching preparation यामुळे प्रशिक्षणाचे अनेक घटक होते असे दिसते. त्यामुळे अधिक अचूक विधान असे होईल की आधुनिक sports infrastructure नसतानाही उपलब्ध भौगोलिक परिसर, शारीरिक व्यायाम, शस्त्रकौशल्य आणि प्रत्यक्ष लष्करी सराव यांचे मिश्रण शरीराची कार्यक्षमता विकसित करण्यासाठी वापरले जात होते.

आजच्या भाषेत या कौशल्यांचे विश्लेषण केले तर एक रोचक साम्य दिसते. उंच चढणी आणि लांब पल्ल्याच्या marches शरीराच्या endurance वर मागणी करतात; घोडेस्वारीमध्ये balance आणि coordination आवश्यक असते; तलवार किंवा भाल्याच्या प्रशिक्षणात timing, control आणि upper-body coordination लागते; तर डोंगराळ terrain मध्ये सतत दिशा बदलताना agility आणि body control महत्त्वाचे ठरतात. पण इथे इतिहास आणि आधुनिक sports science यांच्यात फरक ठेवणे अत्यावश्यक आहे. आपण शिवकालीन training ला आधुनिक scientific training म्हणत नाही; आपण त्या training demands मध्ये कोणती physical qualities आवश्यक होत्या, याचे आधुनिक भाषेत विश्लेषण करत आहोत.

याच ठिकाणी “Natural Sports Infrastructure” ही संकल्पना नव्या अर्थाने समोर येते. UNESCO च्या नोंदीनुसार मराठा किल्ल्यांचे संरक्षणात्मक जाळे हे विविध topographies चा जाणीवपूर्वक वापर करणारे होते. शिवनेरी, राजगड, तोरणा, रायगड, प्रतापगड यांसारख्या hill forts ची रचना त्यांच्या परिसराच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांशी घट्ट जोडलेली होती. उदाहरणार्थ UNESCO च्या nomination मध्ये hill forts आणि त्यांच्या नैसर्गिक terrain यांचे परस्परसंबंध हा त्यांच्या Outstanding Universal Value चा भाग मानला आहे.

आज मात्र आपल्या क्रीडा चर्चेत “Infrastructure” म्हटले की आपण मुख्यतः stadium, track, gym आणि indoor hall यांचाच विचार करतो. हा विचार चुकीचा नाही—आधुनिक competitive sport साठी specialised infrastructure आवश्यकच आहे. पण प्रश्न असा आहे की sports infrastructure ची कल्पना फक्त concrete infrastructure पुरती मर्यादित असावी का? Running, trail running, mountain biking, trekking आणि climbing सारख्या outdoor disciplines मध्ये terrain स्वतः training environment बनतो. पुण्याच्या सह्याद्रीकडे पाहताना त्यामुळे एक वेगळा प्रश्न विचारता येतो—आपल्याकडे आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या natural terrain चे scientific आणि सुरक्षित mapping करून त्याचा outdoor sports development साठी वापर करता येतो का?

मात्र या विचाराचा अर्थ किल्ल्यांवर धोकादायक events आयोजित करणे किंवा इतिहासाच्या स्मारकांना sports ground मध्ये बदलणे असा नाही. उलट UNESCO ने ज्या ऐतिहासिक landscape च्या संरक्षणाला महत्त्व दिले आहे, त्याचाच सन्मान करत controlled access, trail conservation, carrying capacity, first-aid, rescue systems, trained personnel आणि पर्यावरणीय शिस्त यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. कारण क्रीडा विकासाच्या नावाखाली heritage किंवा ecology नष्ट झाली तर आपण ज्या वारशातून शिकण्याचा प्रयत्न करतोय, तोच वारसा नष्ट होईल.

इथे या Forum चा सर्वात मोठा क्रांतिकारी प्रश्न उभा राहतो. आपल्याला आज खेळाडू घडवण्यासाठी हजारो रुपयांचे gym membership, expensive equipment किंवा specialised facilities आवश्यक वाटतात. काही खेळांसाठी ती निश्चितच आवश्यक आहेत. पण एखाद्या मुलाच्या athlete journey ची पहिली पायरी महागडी facility असायलाच हवी का? Running साठी शरीर, सुरक्षित जागा आणि योग्य coaching पासून सुरुवात होऊ शकते. Wrestling साठी आखाडा आणि प्रशिक्षित गुरु महत्त्वाचे आहेत. Trail-based sports साठी नैसर्गिक terrain आवश्यक असतो. म्हणजेच grassroots sports मध्ये available public and natural spaces ला व्यवस्थित sports ecosystem शी जोडण्याचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

आणि इथून आपल्याला शिवकालीन इतिहासाकडे पुन्हा पाहावे लागते. त्या काळातील लष्करी व्यवस्था आधुनिक sports academy नव्हती; पण training आणि performance यांच्यात थेट संबंध होता. 1663 च्या मोहिमेतील long approach marches आणि riding training याचे उदाहरण हे स्पष्ट दाखवते. आजच्या भाषेत बोलायचे झाले तर training चे उद्दिष्ट शरीराला “कामगिरीच्या मागणीसाठी तयार करणे” हेच होते. फरक एवढाच की आज त्या प्रक्रियेला sports science ने अधिक अचूक मोजमाप, recovery protocols, nutrition, biomechanics आणि medical support दिले आहे.

म्हणूनच आपण इतिहासाकडे “पूर्वी सर्व काही चांगले होते आणि आज आपण चुकीचे करतो” अशा romantic नजरेनेही पाहू नये. आधुनिक sports science ने प्रशिक्षण अधिक सुरक्षित, मोजता येण्याजोगे आणि performance-oriented केले आहे. आज आपल्याकडे injury prevention, sports medicine, nutrition आणि data-based performance analysis यांसारख्या सुविधा आहेत, ज्या शिवकालीन काळात अर्थातच नव्हत्या. क्रांतिकारी विचार म्हणजे आधुनिक सुविधा नाकारणे नाही; तर आधुनिक विज्ञान आणि आपल्या भौगोलिक-सांस्कृतिक वारशाची सांगड घालणे.

म्हणून पुण्यासाठी कल्पना अशी असू शकते—“Natural Terrain + Modern Sports Science.” सह्याद्रीतील योग्य trails चे वैज्ञानिक mapping, difficulty classification, elevation data, सुरक्षित प्रवेशमार्ग, trained coaches आणि medical/rescue protocols तयार केले गेले तर outdoor sports साठी नवीन प्रकारचे training ecosystem विकसित होऊ शकते. हे historical forts चे commercialization करण्याचे आवाहन नाही; उलट heritage conservation आणि sports development यांच्यामध्ये संतुलन शोधण्याचा प्रयोग आहे.

आज आपण मुलांना सांगतो—“खेळण्यासाठी मैदान हवे.” पण पुण्याच्या इतिहासाकडे पाहिल्यावर आणखी एक प्रश्न विचारता येतो:

“खेळाडू घडण्यासाठी नेहमी concrete मैदानच लागते का, की योग्य दृष्टी, योग्य प्रशिक्षण आणि योग्य शिस्त असेल तर आपल्या आजूबाजूचा भूगोलही प्रशिक्षणाचा शिक्षक बनू शकतो?”

आणखी एक प्रश्न—

“शिवकालीन काळात शारीरिक क्षमता प्रत्यक्ष परिस्थितीशी जोडली होती; आजच्या काळात आपण training ला जीवन, भूगोल आणि वास्तविक performance यांच्याशी पुन्हा जोडू शकतो का?”

आधुनिक infrastructure नाकारायचे नाही.
भूतकाळाचे romanticisation करायचे नाही.
पण infrastructure म्हणजे फक्त concrete असेही मानायचे नाही.

आपल्याला तीन गोष्टी एकत्र आणायच्या आहेत:

पुण्याचा भूगोल

• महाराष्ट्राची physical culture
• आधुनिक Sports Science**

म्हणजे:

Natural Terrain → Structured Training → Scientific Measurement → Competition → Athlete Development

शिवकालीन काळातील युद्धकौशल्यांना “sports” म्हणून चुकीचे label न लावता त्यातून physical preparedness, endurance, mobility, coordination आणि discipline यांचे महत्त्व समजून घेणे—आणि त्याच वेळी आधुनिक विज्ञानाच्या मदतीने आजच्या खेळाडूंसाठी त्या कल्पनांचा योग्य वापर शोधणे—ही या Forum ची खरी दिशा आहे.

आणि म्हणून शेवटी एक प्रश्न:

“शिवकालीन योद्ध्यांकडे आजचे Gym, Synthetic Track किंवा Sports Lab नव्हते; पण आज आपल्या हातात ती सर्व साधने असूनही आपण आपल्या भूगोलाला Training Partner म्हणून पाहायला शिकलो आहोत का?”

Research Note / Authenticity

या Forum मध्ये आज्ञापत्रातील physical education, 1663 च्या मोहिमेसाठी केलेली documented preparation, आणि Maratha military landscape मध्ये terrain चा वापर या तीन वेगळ्या पुराव्यांना जोडले आहे. “शिवाजी महाराज रोज डोंगर चढून training करत” किंवा “सह्याद्रीवरच संपूर्ण military fitness training होत असे” असा थेट दावा मुद्दाम केलेला नाही, कारण उपलब्ध पुरावे इतका विशिष्ट निष्कर्ष सिद्ध करत नाहीत. आज्ञापत्राची रचना 1715 मध्ये झाली असल्यामुळे त्याला शिवाजी महाराजांच्या काळातील थेट daily-training record म्हणूनही वापरलेले नाही.

प्रमुख संदर्भ:
Rosalind O’Hanlon, Military Sports and the History of the Martial Body in India, Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 50, No. 4 (2007), pp. 490–523.
S. V. Puntambekar, “The Ajnapatra or Royal Edict,” Journal of Indian History, 1929—यातील physical/martial education संदर्भ.
United Service Institution of India, USI Journal—1663 च्या मोहिमेपूर्वी horse-riding, long approach marches आणि इतर training चा संदर्भ.
UNESCO World Heritage Centre, Maratha Military Landscapes of India—Maratha fort network, terrain, physiography आणि integrated military landscape.