मर्दानी खेळ : युद्धकौशल्याची आठवण की महाराष्ट्राच्या क्रीडा संस्कृतीचा हरवलेला वारसा?

महाराष्ट्राच्या इतिहासात तलवार, भाला, दांडपट्टा, लाठी, ढाल आणि घोडेस्वारी यांचा संदर्भ केवळ युद्धापुरता मर्यादित नव्हता; या कौशल्यांमागे शरीराची ताकद, चपळता, समतोल, वेग, नेमकेपणा आणि सातत्यपूर्ण सरावाची गरज होती. मात्र एक ऐतिहासिक फरक सुरुवातीलाच स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे—आज आपण ज्याला “मर्दानी खेळ” म्हणतो, त्याला शिवाजी महाराजांच्या काळात आजच्या अर्थाने एकाच नियमांचा, एकाच नावाचा standardized sport म्हणण्याचा थेट पुरावा मर्यादित आहे. त्या काळातील उपलब्ध स्रोत मात्र तलवारबाजी, भाला फेकणे, कुस्ती आणि athletic exercises यांसारख्या स्वतंत्र शारीरिक व युद्धकौशल्यांचे प्रशिक्षण दाखवतात. इतिहासाच्या दृष्टीने हीच अधिक भक्कम सुरुवात आहे. (Scribd)

यासाठी सर्वात महत्त्वाचा संदर्भ म्हणजे रामचंद्रपंत अमात्यांचे आज्ञापत्र. 1715–16 च्या सुमारास तयार झालेल्या या ग्रंथाच्या 1929 मधील S. V. Puntambekar यांच्या इंग्रजी अनुवादात राजकुमारांच्या शिक्षणात spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercises शिकवण्यासाठी तज्ज्ञ शिक्षक नेमण्याचे निर्देश आढळतात. त्याच संदर्भात शिवाजी महाराजांनी आपल्या सैन्यात विता वापरणारे सैनिक, पट्टा वापरणारे शिपाई, तसेच नेमबाज आणि धनुर्धर अशा विविध कौशल्यांतील तज्ज्ञांचा वापर केला असल्याचे नमूद केले आहे. म्हणजे शारीरिक प्रशिक्षण आणि शस्त्रकौशल्य हे लष्करी व्यवस्थेपासून वेगळे नव्हते; ते त्या व्यवस्थेच्या तयारीचा भाग होते. (Scribd)

इतिहासकार Rosalind O’Hanlon यांच्या 2007 मधील Journal of the Economic and Social History of the Orient मधील संशोधनाचा या विषयात विशेष उपयोग होतो. त्यांच्या अभ्यासानुसार पूर्व-औपनिवेशिक भारतात military preparation मध्ये bodily strength, dexterity, weapon skills आणि wrestling यांना महत्त्व होते. पश्चिम भारतातील Maratha military culture मध्ये हलक्या शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या सैन्याची mobility, Western Ghats चा rugged terrain आणि विविध शस्त्रांमधील प्रावीण्य यांचा परस्पर संबंध होता. त्या विशेषतः नोंद करतात की Maratha courts मध्ये spear-throwing, sword-playing, wrestling आणि athletic exercise शिकवणाऱ्या तज्ज्ञांची व्यवस्था होती आणि शिवाजींच्या सैन्यात patta व vita सारख्या शस्त्रांमध्ये तज्ज्ञ सैनिक होते. (ORA)

यामुळे “मर्दानी खेळ म्हणजे फक्त शस्त्र फिरवण्याची कला” ही समजूत अपुरी ठरते. त्यामागे शरीराची तयारी हा मूलभूत घटक होता. O’Hanlon यांच्या अभ्यासात त्या काळातील शारीरिक संस्कृतीच्या संदर्भात wrestling, danda, baitaka, clubs, weights, sword drills आणि विविध athletic exercises यांचा उल्लेख येतो. या व्यायामांचा उद्देश strength, stamina, agility आणि weapon-handling क्षमता विकसित करणे होता. म्हणजेच आजच्या भाषेत सांगायचे तर strength + agility + coordination + endurance + technical skill यांचे मिश्रण असलेली physical culture त्या काळात अस्तित्वात होती—जरी तिला आजच्या sports-science च्या चौकटीत बसवणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. (Scribd)

दांडपट्टा किंवा पट्टा हा या इतिहासातील विशेष महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र शासनाने 19 फेब्रुवारी 2024 रोजीच्या शासन निर्णयात पट्ट्याच्या ऐतिहासिक वापराबाबत समकालीन पोवाडे व साहित्य, तसेच शिवाजी महाराज व संभाजी महाराजांच्या काळातील ऐतिहासिक चित्रांचा संदर्भ दिला आहे. त्याच शासन निर्णयात महाराष्ट्रात आजही मर्दानी खेळाच्या आखाड्यांमध्ये पट्टा हाताळण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते आणि पट्ट्याचे साहसी प्रदर्शन समारंभ व सांस्कृतिक प्रसंगी होत असल्याचे नमूद केले आहे. शासनाने पट्ट्याला महाराष्ट्राचे राज्यशस्त्र घोषित केले. त्यामुळे पट्टा हा फक्त लोककथेतला प्रतीक नसून त्याला ऐतिहासिक आणि आधुनिक सांस्कृतिक सातत्याचा अधिकृत संदर्भ मिळतो. (Maharashtra Government)

पण इथेच Forum ला विद्रोही प्रश्न विचारायचा आहे. आपण या कौशल्यांकडे “इतिहासात वापरली जाणारी शस्त्रे” म्हणून पाहणार आहोत की “कौशल्याधारित Indigenous Martial Culture” म्हणून? कारण मर्दानी खेळाच्या आजच्या स्वरूपात तलवार, दांडपट्टा, लाठी, भाला, ढाल यांचे नियंत्रित प्रदर्शन, प्रशिक्षण आणि physical coordination यांना महत्त्व दिले जाते. पुण्यातील Shri Shivajiraje Mardani Akhada सारख्या संस्थांमध्ये लाठी, दांडपट्टा, तलवार, ढाल-तलवार, भाला आणि इतर पारंपरिक शस्त्रांचे प्रशिक्षण आजही दिले जाते. या संस्थेच्या माहितीनुसार ती 2009 पासून पुण्यात या परंपरेच्या जतनासाठी कार्यरत आहे. हे समकालीन revival चे उदाहरण आहे; त्याला शिवकालीन संस्थेचा थेट पुरावा मानता कामा नये. (Mardanikhel India)

या परंपरेच्या बदलत्या प्रवासात औपनिवेशिक काळ देखील महत्त्वाचा आहे; मात्र इथेही अतिशयोक्ती टाळणे आवश्यक आहे. 1878 च्या Indian Arms Act ने शस्त्रांच्या possession, manufacture, sale आणि carrying वर परवाना-आधारित कठोर नियंत्रण आणले. मूळ कायद्यात परवान्याशिवाय शस्त्र घेऊन फिरण्यावर स्पष्ट प्रतिबंध होता. British Library च्या archival catalogue मध्ये या कायद्याशी संबंधित Home Department चे 1878 मधील records देखील नोंदलेले आहेत. त्यामुळे पूर्वीच्या weapon-based physical culture वर औपनिवेशिक काळात कायदेशीर नियंत्रण वाढले, हे दस्तऐवजीकरणातून दिसते; मात्र “एका कायद्यामुळे मर्दानी खेळ पूर्णपणे बंद पडला” असा सरळ निष्कर्ष काढणे पुराव्यापेक्षा मोठे विधान ठरेल. (IGNCA)

याच कारणामुळे मर्दानी खेळाची खरी कथा “भूतकाळ विरुद्ध वर्तमान” अशी नाही; ती transformation ची कथा आहे. युद्धासाठी वापरली जाणारी कौशल्ये बदलत्या राजकीय आणि तांत्रिक परिस्थितीत हळूहळू प्रदर्शन, प्रशिक्षण, सांस्कृतिक परंपरा आणि आजच्या martial-art format मध्ये रूपांतरित झाली. 2015 मधील Times of India च्या अभ्यासपूर्ण वृत्तात Kolhapur भागातील मर्दानी खेळाची परंपरा, स्थानिक vastads, talims आणि sword, dand-patta, kathi यांचे प्रशिक्षण तसेच महिला व मुलांमधील वाढती भागीदारी नोंदवली आहे. हा contemporary evidence आहे—शिवकालीन पुरावा नाही—पण परंपरेचे modern survival समजून घेण्यासाठी तो महत्त्वाचा आहे. (The Times of India)

आता प्रश्न क्रीडा क्षेत्राचा आहे. आजच्या sports ecosystem मध्ये आपण Wrestling, Boxing, Fencing, Judo, Taekwondo, Karate यांसारख्या disciplines कडे organized sports म्हणून पाहतो. मग महाराष्ट्राच्या पारंपरिक weapon-based skills कडे आपण फक्त cultural performance म्हणूनच पाहायचे का? मर्दानी खेळाला आधुनिक sporting framework मध्ये आणायचे असल्यास safety protocols, age-appropriate training, certified instructors, standardized practice formats, judging criteria, competitions, documentation आणि athlete development यांची गरज भासेल. यामुळे इतिहासाचे विकृतीकरण न करता परंपरेतील कौशल्यांचे आधुनिक क्रीडा-रूपांतर तपासता येईल.

आणि इथेच आपल्या Forum चा सर्वात मोठा प्रश्न उभा राहतो—

“आपल्या पूर्वजांनी तलवार, भाला आणि दांडपट्टा हाताळण्यासाठी जे कौशल्य, शरीरशिस्त आणि प्रशिक्षण विकसित केले, त्याकडे आपण आज फक्त प्रदर्शन म्हणून पाहणार आहोत का?”

त्याहून अधिक थेट प्रश्न—

“मर्दानी खेळ हा फक्त शिवकालाची आठवण आहे, की त्यातून महाराष्ट्राचा स्वतःचा Indigenous Martial-Sports System उभा करता येऊ शकतो?”

मर्दानी खेळाचा वारसा जपण्याचा अर्थ फक्त शस्त्रे जपणे नाही.
त्याचा अर्थ कौशल्य जपणे, प्रशिक्षणाची पद्धत समजून घेणे, शरीरसंस्कृतीचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि सुरक्षित आधुनिक क्रीडा चौकटीत त्याचा पुनर्विचार करणे असा असायला हवा.

इतिहास → युद्धकौशल्य → शारीरिक प्रशिक्षण → तलिम → सांस्कृतिक परंपरा → आधुनिक Martial Art → संभाव्य Indigenous Sport

 “मर्दानी खेळ संग्रहालयात ठेवायचा वारसा नाही; इतिहास समजून, पुरावे जपून आणि आधुनिक क्रीडा शिस्तीने त्याचे भविष्य घडवायचे कौशल्य आहे.”

 “शिवकालीन तलवारींची धार आज बोथट झाली असेल; पण त्या तलवारीमागची शिस्त, चपळता आणि शरीरसंस्कृती आपणही विसरायची का?”